1

fb you od

Հայ Գաղթօջախները PDF Տպել Էլ.փոստ

Պրոֆ.. Ա. Գ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

       Ե՞րբ է սկսել հայ բնակչության գաղթը դեպի Վրաստան, և ե՞րբ են հիմնվել Վրաստանի հայ գաղթօջախները, որոշակի դժվար է պատասխանել: Բանասեր Ա. Սարուխանը գտնում է, որ հայկական գաղթօջախները Վրաստանում գոյություն են ունեցել դեռևս Արտաշեսյան շրջանում, այսինքն` II-I դարերում (մ.թ.ա) (Ա. Սարուխանյան, Վրաստանը և հայերը. Վիեննա, 1939, էջ 17): Վրացագետ պրոֆ. Ա. Խախանովը գտնում է, որ հայ գաղթականության սկիզբը դեպի Վրաստան պետք է համարել V դարը (,Journal Asiatiqueե, 1898, II, էջ 337-344):

Վրաստանում Արտաշեսյան շրջանում հայ գաղթականության գոյության մասին մեզ ոչինչ հայտնի չէ: Որտեղի՞ց է քաղել բանասեր Սարուխանն իր այդ տեղեկությունը, չգիտենք: Մեզ հայտնի չեն նաև փաստեր, որ հայկական գաղթը դեպի Վրաստան սկսվել է V դարից, ինչպես պնդում է պրոֆ. Խախանովը:

         Վրաստանում հիմնված առաջին փոքրիկ գաղթօջախի մասին մեր ունեցած տեղեկու-թյունը վերաբերում է VI դարի վերջերին եւ VII դարի սկզբներին: X դարի պատմիչ Ուխտանե-սը, խոսելով VII դարի սկզբներին հայ-վրաց եկեղեցիների միջեւ տեղի ունեցող պառակտման մասին, վկայաբերում է այդ դարաշրջանին վերաբերող մի շարք վավերագրեր, ըստ որոնց Ցուրտավում գոյություն է ունեցել հայկական փոքրիկ գաղթօջախ: Ուխտանեսը բերում է ան-գամ Վրթանես Քերթողի մի նամակը, որն ուղղված է Ցուրտավի հայերին` ,Թուղթ շրջաբերա-կան Տեառն Վրթանէսի Քերթողի (ի) Հայալեզու աշխարհն Ցուրտաւայ` ի խնդրոյ Մովսիսի ե-պիսկոպոսի` առ ի հաստատել զնոսա ի հաւատսե եւ Ցուրտավի հայկական համայնքի պա-տասխան նամակը` ,Պատասխանի թղթոյն Վրթանէսի Հայալեզու աշխարհին Ցուրտաւայե (Ուխտանէս եպիսկոպոս, Պատմութիւն Հայոց. Վաղարշապատ, 1871, մաս Բ, էջ 32-33):

         Ընդհանրապես, մինչեւ VII դարի սկզբները, այսինքն` մինչեւ հայ եւ վրացի կղերական-ների միջեւ դավանաբանական հարցերի շուրջը ծագած կրոնական սխոլաստիկ եւ վնասա-կար վեճերը, սերտ փոխհարաբերություն է գոյություն ունեցել հայ-վրացական համայնքների միջեւ, ինչպես վրաց Կյուրիոն կաթողիկոսն իր նամակներից մեկում ճիշտ նկատել է. ,միա-բանութիւն էր Վրաց եւ Հայոց ընդ միմեանսե (Ուխտանես, Պատմութիւն Հայոց. Մաս Բ, էջ 89):

Վրաստանում հայկական հնագույն գաղթօջախներից մեկը գտնվել է Թբիլիսի քաղաքում: Վրացագետ մասնագետներից ոմանք գտնում են, որ Թբիլիսիի Տափթաղ թաղամասում Ս. Գեւորգ կոչվող կաթողիկե հնագույն եկեղեցին կառուցված է հայոց 80 թվականին, այսինքն` մեր ներկա թվականության 631-ին (Ս. Ավչյան, Թբիլիսիի Մեյդանի Ս. Գևորգ կաթողիկե սուրբ Աստվածածին կամ բերդի մեծ եկեղեցին): Հետագա դարերում այս եկեղեցին քանդվել է, եւ 1251 թ. այն նորից վերաշինել է հայ աչքի ընկնող խոջաներից մեկը` Ումեկը (տե՛ս ,Էջմիա-ծինե, 1959 թ., N 2, էջ 49): Թբիլիսիում VII դարում հայկական եկեղեցու գոյությունն ինքնին ապացուցում է նրա շուրջը համախմբված հայկական համայնքի գոյությունը:

         Հայ բնակչության զանգվածային առաջին գաղթը դեպի Վրաստան, ըստ հնագույն տե-ղեկությունների, տեղի է ունեցել 703 թվականին: Ղեւոնդ պատմիչը նկարագրելով արաբնե-րի` Հայաստանում կատարած կեղեքումները, 703 թ. բռնկված ապստամբությունը եւ Վանան-դի Դրաշպետ գյուղի մոտ տեղի ունեցող ճակատամարտը, ուր հայ-բյուզանդական զորքերը պարտություն կրեցին խալիֆաթի զորքերից, հայտնում է, որ այս ճակատամարտից հետո Տայքի իշխան Սմբատ Բագրատունին դիմում է բյուզանդական արքունիքին եւ նրա համա-ձայնությամբ (Վրաստանն այդ ժամանակ գտնվում էր Բյուզանդիայի գերիշխանության տակ) իր ընտանիքով եւ հետեւորդներով տեղափոխվում է Փոթի քաղաքը: Այս գաղթականությունը, ըստ տեղեկությունների, երկար չի մնում հաստատված վայրում եւ ետ է վերադառնում Հա-յաստան:

         Հայ բնակչության հաջորդ խոշոր գաղթը դեպի Վրաստան տեղի է ունեցել 774 թ.: Այս մասին մեզ տեղեկություն է հաղորդում դարձյալ Ղևոնդը: Նա պատմում է, որ նշված թվակա-նին հայ հայրենասերները, Արտավազդ Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, ապստամբում են խալիֆայության դեմ, սպանում Շիրակի Կումայրի գյուղում արաբական հարկահավաքին եւ ի վիճակի չլինելով կռվելու արաբական կազմակերպված եւ գերազանց ուժերի դեմ, փախ-չում, ապաստանում են Վրաստանում: Հայ փախըստականներին Վրաստանում ընդունում են բացառիկ սիրալիրությամբ, անգամ Արտավազդ Մամիկոնյանին տալիս են իշխելու, կառա-վարելու իրավունք:

         Հաջորդ տարին` 775 թ., երբ հայ հայրենասերների զորքերը Արճեշում կրկին բախվում են Հայաստան ուղարկված արաբական պատժիչ նոր զորաբանակի հետ եւ պարտություն կրում, հայ կռվող զորքի մի մասը նորից տեղափոխվում եւ ապաստանում է Վրաստանում: Ի դեպ, Վրաստան տեղափոխված այս զինվորականության մեջ է գտնվում Աշոտ Բագրատու-նին` շրջահայաց եւ հեռատես մի անձնավորություն, որին հաջողվում է հիմնել Կղարջք – Տայքում անկախ իշխանություն Արտանուշ մայրաքաղաքով: Այս Աշոտից է սկիզբ առնում վրացական Բագրատունիների դինաստիան, որը իշխում էր IX դարի սկզբներից մինչեւ XIX դարը:

         Արաբական պատմիչներից մեկը` Տաբարին, ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում հայերի և վրացիների համատեղ պայքարի մասին Թբիլիսիում` ընդդեմ խալիֆաթի պատժիչ զորամասերի: 851-853 թվականներին, ինչպես հայտնի է, Հայաստանում և Վրաստանում բռնկվում է խոշոր ապստամբություն խալիֆայության դեմ: Ապստամբները ոչնչացնում են Անդրկովկասում գտնվող արաբական բոլոր կայազորները և կամ նրանց դուրս քշում երկրից: Ապստամբությունը ճնշելու համար Անդրկովկաս է ուղարկվում արաբական մի խոշոր բա-նակ` արյունառուշտ Բուղայի գլխավորությամբ: Բուղան, արյան մեջ ճնշելով հայկական ցրված ուժերը, 853 թվականին շարժվում է դեպի Վրաստան և շրջապատում Թբիլիսի քաղա-քը: Տաբարիի վկայությունից երևում է, որ Թբիլիսիի պաշտպանների շարքում գտնվել են նաև խութեցիներ: ,Այս քաղաքը (Այսինքն` Թբիլիսին),– գրում է նա,– շինել է Անուշիրվան թա-գավորը, իսկ Իսահակը ամրացրել էր, նորա շուրջը փոս փորել և քաղաքի մեջ դրել խութեցի-ներից և այլոց պահակ զորք: Բուղան շնորհեց բնակիչներին ներումն այն պայմանով, որ նո-քա իրենց զենքերը վայր դնեն և գնան, ուր կամենանե (Արաբացի մատենագրերը Հայաստա-նի մասին. հավաքեց և թարգմանեց Բ. Խալաթյանց, Վիեննա, 1919, էջ 100): Ինչպես բացատ-րել քաջարի խութեցիների ներկայությունը Թբիլիսիում 853 թվականին: Այդ երկու կերպ կա-րելի է բացատրել, ինչպես փորձել է անել բանասիրական գիտությունների թեկնածու Վ. Նալ-բանդյանը. կամ` այն է, որ Տարոնի ապստամբությունը ճնշվելուց հետո խութեցիները, խույս տալով հետապնդումից, եկել հասել էին այստեղ, կամ` Թբիլիսիի ամիրան` Սահակը, լսելով խութեցիների քաջության մասին, ինքն էր հրավիրել նրանց` քաղաքի պաշտպանությունն ա-վելի վստահելի դարձնելու նպատակով (Վ. Ս. Նալբանդյան. Թբիլիսին հայ մատենագրու-թյան մեջ, Երևան, 1958, էջ 63): Բոլոր դեպքերում արաբ պատմիչի` վերը բերված վկայությու-նը ցույց է տալիս, որ հայ-վրացական ժողովուրդների քաջարի զավակները մաքառել են թշնամու դեմ ձեռք ձեռքի տված և թափել իրենց արյունը` Թբիլիսիի պաշտպանության հա-մար:

         Հայ բնակչության գաղթը դեպի Վրաստան սկսում է զանգվածային բնույթ ստանալ հատկապես հայ Բագրատունիների անկումից և Անի մայրաքաղաքը բյուզանդացիների կող-մից գրավելուց հետո: Վրաստանը դեռ չէր ընկել օտար լծի տակ, ուստի հայ բնակչության ո-րոշ խավեր նախընտրում են ապաստանել այնտեղ: Մեծանում են հայ գաղթականական օ-ջախները մասնավորապես Դմանիսում, Շամշոլդենում և Թբիլիսիում: Հայ հայրենասեր շրջաններն այժմ իրենց ազատագրական հույսերը սկսում են կապել վրաց Բագրատունինե-րի հետ` ակնկալելով նրանց օգնությամբ ազատագրել Հայաստանը: Առաջանում է քաղաքա-կան նոր գաղափարախոսություն` Հայաստանի ազատագրությունը` վրաց Բագրատունինե-րի գլխավորությամբ (Ա. Հովհաննիսյան. Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմու-թյան, 1-ին գիրք, Երևան, 1957, էջ 141):

         XII դարի պատմիչ Մատթեոս Ուռհայեցու հաղորդած տեղեկություններից երևում է, որ վրաց Դավիթ Շինարար թագավորի շուրջն են սկսում հավաքվել հայկական ցրված զորամա-սերը, որոնք գործուն մասնակցություն են ցուցաբերում Անդրկովկասը սելջուկյան հարստա-հարիչներից մաքրելու գործում:

         Դավիթ Շինարարին հաջորդող վրացական մյուս թագավորների գահակալությունների ժամանակ ևս վրացական բանակում շարունակում են գոյություն ունենալ հայկական զորա-մասեր, որոնք ուս ուսի կռվում են ընդհանուր թշնամու դեմ: Դրանով կարելի է բացատրել այն արտակարգ բարյացակամությունը, որ վրացական արքունիքը ցուցաբերում էր հայ գաղթա-կանության նկատմամբ: Ուռհայեցին, խոսելով Դավիթ Շինարարի` հայ գաղթականության նկատմամբ ցուցաբերած սիրալիրության մասին, նշում է, որ նա հայ գաղթականության հա-մար կառուցել է տվել հատուկ քաղաք: ,Սա,– գրում է պատմիչը,– երևեցաւ ընդունող և սիրող ազգին Հայոց... շինեց քաղաք Հայոց յաշխարհին Վրաց և հաստատեաց եկեղեցիս և վանո-րայս բազումս, և անուանեաց զանուն քաղաքիս Գօռա (Գորի) և ունէր մեծաւ ուրախութեամբ և ցնծութեամբ զամենայն ազգն Հայոցե (Ուռհայեցի, էջ 356):

       XII դարի յոթանասունական թվականներին այնքան հայ գաղթականություն է հա-մախմբվում Վրաստանում, որ անհրաժեշտ է լինում հայ եկեղեցուն դավանող հավատացյալ-ների թեմ հիմնել` թեմական առաջնորդի կենտրոն ընտրելով Թբիլիսի քաղաքը: XII դարում Թբիլիսիի հայոց թեմի առաջնորդներից մատենագրության մեջ տեղեկություններ են պահվել Բարսեղ եպիսկոպոսի մասին, որը 1179 թվականին մասնակցել է Հռոմկլայում հրավիրված ազգային եկեղեցական ժողովին: Նա հեղինակավոր անձնավորություն է եղել և եկեղեցական ժողովին մասնակցող պատգամավորների շարքում հիշվում է յոթերորդ տեղում որպես պատ-գամավոր, ,թագաւորանիստ քաղաքին վրաց Տփխեացե (Մ. Չամչյան. Պատմ. Հայոց, III, էջ 132): Հայ մատենագրության մեջ տեղեկություններ կան Թբիլիսիի հայկական թեմի այլ ե-պիսկոպոսների մասին ևս (Անանիա, Հովհաննես և ուրիշներ):

         Վրաց Գեորգի III-ի գահակալության տարիներին ևս շարունակվում է Վրաստանում ապ-րող հայերի նկատմամբ բարյացակամությունը: Ուռհայեցու հաղորդած մի տեղեկությունից երևում է, որ Գեորգի թագավորը, ընդառաջելով հայերի ցանկությանը, 1162 թ. հարձակվում է շահարմենների վրա և ազատում Անի քաղաքը նրանց տիրապետությունից: Այնուհետև, գրում է պատմիչը, Գեորգի թագավորը 40000 դահեկան գումար է բաց թողնում` Անիից գերի տարված բնակչությանը ետ գնելու համար (Մ. Ուռհայեցի, էջ 427):

         Պատկերացնելու համար, թե ինչպիսի վերաբերմունք է ցուցաբերել վրաց արքունիքը հայերի, մասնավորապես պատերազմներում աչքի ընկած հայ զինվորների նկատմամբ, բա-վական է հիշել այն մեծ իրավունքները, որ վրաց արքունիքը վստահած է եղել երկու հայ իշ-խաններին` եղբայրներ Զաքարեին և Իվանեին: Թամար թագուհու ժամանակ առաջինը վա-րում էր ամիրսպասալարության բարձր պաշտոնը, իսկ Իվանեն` աթաբեկությունը:

Վրաց արքունիքի այս երկու բարձրաստիճան հայերը հսկայական ջանքեր են գործադրում Արևելյան Հայաստանը սելջուկյան լծից ազատագրելու համար: Ըստ պատմիչների հաղոր-դած տեղեկությունների, նրանց հաջողվում է օտարերկրյա տիրապետությունից ազատագրել Անին, Դվինը, Վաղարշապատը, Կաղզվանը, Ամբերդը, Կարսը, Գառնին և այլ շրջաններ ու քա-ղաքներ:

         Հայ և վրաց պատմիչներն արտակարգ գովեստով են խոսում Զաքարե և Իվանե եղբայր-ների գործունեության մասին՝ որպես աչքի ընկնող և սիրված գործիչների: Ըստ Թամար թա-գուհու պատմիչի` Բասիլի տեղեկության, Զաքարեն և Իվանեն ,... իմաստուն էին, քաջ, լավ փորձառու և հավատարիմե(Басили, историк царицы Тамары ,Памятники эпохы Руставелиե էջ 48): Թամար թագուհու գահակալության տարիների վիրա-հայկական միացյալ բանակի՝ թշնամու դեմ տարած աչքի ընկնող հաղթանակներից մեկը Ռուքն-էդ-դին սուլթանի դեմ տա-րած հաղթանակն էր, որը տեղի է ունեցել 1202 թ. Բասենի ճակատամարտում: Այս մասին մանրամասն տեղեկություններ է պարունակում Մուշի նշանավոր ,Ճառընտիրե-ը (Գ. Կ. Հով-սեփյան, Հիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, Անթիլիաս, 1951, էջ 712): Ժամանակակից հիշա-տակագրի տեղեկություններից երևում է, որ Ռուքն-էդ-դինը հսկայական բանակով հարձակ-վում է Անդրկովկասի վրա: Նրա դեմ են դուրս գալիս վիրա-հայկական զորքերը Զաքարեի և Իվանեի գլխավորությամբ և աքցանի մեջ առնելով՝ թշնամուն պարտության են մատնում. նրանք հսկայական ռազմավարով և գերիներով ետ են վերադառնում: Այս հաղթանակը հսկայական նշանակություն ունեցավ Անդրկովկասի համար: Թշնամիները վերջնականապես համոզվեցին, որ ավելորդ են իրենց թափած ջանքերը` նորից գրավելու Անդրկովկասը և ի-րենց տիրապետությունը հաստատելու այնտեղ:

         Հայ-վրաց ժողովուրդների արտաքին թշնամու դեմ մղած համատեղ պայքարի ուշագրավ փաստերից է Արդավիլի սուլթանի հետ տեղի ունեցած միջադեպը, որի համառոտ պատմու-թյունը հետևյալն է: Արդավիլի սուլթանը 1207 թ. գաղտնագողի հարձակվում է Անիի վրա, մտնում քաղաք, ավերում ու հսկայական ավար և գերիներ վերցրած ետ վերադառնում: Երբ այդ իմանում են Զաքարեն և Իվանեն, իսկույն հայ-վրացական զորքերով արշավում են Ար-դավիլի վրա, ջարդում սուլթանին և ավարն ու գերիները ետ վերադարձնում:

Ակադեմիկոս Ն. Մառը, վրաց պատմիչի հաղորդած տեղեկության հիման վրա, անդրադառնա-լով այս միջադեպին, հետևյալ եզրակացության է հանգում. ,Վրաց պատմիչի բերած միջադե-պը եզակի դեպք չէ, որի մեջ հաղորդվում է հայ-վրացական ազգային տարրերի համերաշխու-թյունը` սրանց կամ նրանց համատեղ պայքարի մասին` ի փառս ինչպես հայ, այնպես և վրաց ժողովուրդների: Թամարի թագավորության ժամանակաշրջանում Զաքարեն և Իվանեն հայ-կական միակ իշխանները չէին միայն, որոնք իրենց փայլուն արշավանքներով հայտնի էին վրաց ժողովրդի պատմության մեջ... Դժվար օրերում զենքը պաշտպանում էր նրանց ընդհա-նուր շահը: Իրենց փոխհասկացողությամբ հայկական և վրացական այդ գործիչները շարու-նակում էին միայն կովկասյան կյանքի լավագույն տրադիցիաները: Թամարից 150 տարի ա-ռաջ հայ զորավար Վահրամ Պահլավունու ռազմական հաջողությունների մասին վրացական զորքերը երգ էին երգում որպես կիսաստծու հաջողություններիե (Н.Я.Марр, Ани, Л.-М., 1934, էջ 40):

       Հայ բնակչության գաղթը դեպի Վրաստան անընդմեջ շարունակվում է Հայաստանը մոն-ղոլների կողմից գրավելուց և հարկային ծանր վարչակարգ սահմանելուց հետո ևս: Վրաս-տանում հավաքված հայ բնակչությունը նորից շարունակում է իր հայրենիքի ազատագրու-թյան հույսերը կապել վրաց Բագրատունիների հետ: Հայ մատենագրության մեջ հաճախ են պատահում, որ վրաց այս կամ այն թագավորը հիշվում է ոչ միայն վրաց թագավոր, այլև հա-յոց թագավոր: Այսպես, օրինակ, Ավանում գտնված մի արձանագրության մեջ վրաց Դեմետրե թագավորը (1270-1285 թթ.) հիշված է ,Վրաց և Հայոցե թագավոր (Կ. Ղաֆադարյան, Ավանի երկլեզվյան ծածկագիր արձանագրությունը, Երևան, 1945, էջ 20): 1323 թվականին Գլաձո-րում գրված մի հիշատակարանում վրաց Գեորգի թագավորը հիշված է դարձյալ որպես ,Տանն Վրաց և Մեծաց Հայոց թագավորե (ՀՊՄ, ձեռ. N 6289, թ. 283 ա-բ): 1417 թ. գրված մի ձեռագրի հիշատակագիր, արձանագրելով վրաց Գեորգի թագավորի մահը, վշտով նկատում է, որ այդ կորուստը անչափ աղետաբեր է եղել նաև հայ ժողովրդի համար. ,Զի փոխանորդ զնա ունէաք մեր մեծ ազգին, զոր կորուսաքե (ՀՊՄ, ձեռ. N 8689, թ. 17 բ): Թովմա Մեծոփեցին, խոսելով Ջհան շահի 1440 թ. Վրաստանում կատարած վայրագությունների մասին, միաժա-մանակ նշում է, որ վրաց իշխանները անկարող գտնվեցին պաշտպանելու հայրենիքը: Այդ կապակցությամբ պատմիչը նկարագրում է այն կսկիծը, որ ապրեցին հայերը` Վրաստանի հարստահարությունը տեսնելով. ,... մեք հանապազ յոյս ի Վրացիսն ունենալով պարծէաք ի մէջ անօրինաց, յայնմանէ յուսահատեալ առաջի անօրինաց ափիբերան եղաքե (Թովմա Մե-ծոփեցի, Պատմութիւն Լանկ Թամուրայ, Փարիզ, 1860, էջ 123):

         Վրաստանի հայկական գաղթօջախը տվել է ոչ միայն լավ զինվորներ, այլև հայ գրչու-թյան նշանավոր օջախներ, ուր ընդօրինակվել և մանրանկարվել են արժեքավոր հայկական ձեռագրեր, գրվել են ինքնատիպ աշխատություններ, կատարվել են թարգմանություններ և շնորհակալ ջանքեր են գործադըրվել` հայ մատենագրության երկերը կորստից փրկելու ուղ-ղությամբ: Այսպես, օրինակ, Հայաստանի Մատենադարանի սեփականությունն է խունացած մի ձեռագիր, որը ժամանակին գտնվել է Մուղանի թաթարների մոտ ,գերությանե մեջ: Ավա-րառուները ձեռագիրը բերել են Թբիլիսի` վաճառելու: Քաղաքի Հայկական համայնքում գնել են ձեռագիրը և նվիրել տեղի Ս. Քառասնից կոչվող եկեղեցուն: Հայ մատենագրության աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից մեկը` Վանականը, ձեռագրի չգրված սպիտակ էջերից մեկի վրա գրի առնելով տվյալ ձեռագրի ,գերությանե և ,ազատագրությանե տխուր պատմությու-նը` իր հաղորդած տեղեկությունը ավելի հավաստի դարձնելու համար միաժամանակ ավե-լացրել է. ,Ես` Վանականս, գրեցի իմով ձեռամբս ի Տփխիս քաղաքիե (Գ. Կ. Հովսեփյան, Հի-շատակարանք, էջ 903):

Վերը հիշված ձեռագրի բախտին է արժանացել նաև Վարդան Արևելցու նշանավոր ,Պատմու-թիւն Հայոցե աշխատությունը. 1265 թվականին Վարդան պատմիչը, Հուլավու խանի մոտից վերադառնալիս ընկնում է ավազակների ձեռքը և կողոպուտի ենթարկվում: Ավազակները նրանից վերցնում են նաև ,Պատմությանե ձեռագիրը, որը նույնպես բերում են Թբիլիսի և վաճառում տեղի հայերին, որոնք գնելով այն` վերադարձնում են հեղինակին: Վարդանը, ետ ստանալով աշխատությունը, որպես վերջաբան, անհրաժեշտ է համարում շարադրել իր ձե-ռագրի գերեվարության պատմությունը (Վարդան Մեծ, Պատմութիւն տիեզերական, Մոսկվա, 1861, էջ 231):

       Վրաստանի հայ գաղթականության դրությունը զգալիորեն վատթարանում է XV-XVII դա-րերում, երբ Վրաստանը մասնատվում է քաղաքական մանր    իշխանությունների և ընկ-նում պարսկա-թուրքական արյունոտ լծի տակ: Վրաստանի հայ բնակչությունը այդ ժամա-նակ լիովին բաժանել է այն ծանր ողբերգությունը, որն ապրել է վրաց ժողովուրդը օտա-րերկրյա հարստահարիչների անարգ լծի տակ:

         XV դարից սկսած Վրաստանում մոլեգնող արհավիրքները բազմատեսակ են եղել` կո-տորած, ավարառություն, գերեվարություն, անտանելի ծանր հարկեր, մանկահավաք և այլն: Ժամանակակից պատմիչները վկայում են, որ նշված դարերում արևելյան շուկաները լցված էին Անդրկովկասից տարված գերիներով, որոնք էժան գներով վաճառքի էին հանվում ամե-նուրեք:

Ի միջի այլոց, հայերը, որպես վրաց ժողովրդին բախտակից և նեղ օրվա ազնիվ բարեկամ, արտակարգ կարեկից վերաբերմունք են ցույց տվել վրաց գերիների նկատմամբ. աշխատել են փրկագին տալ և ազատել նրանց գերությունից: Թովմա Մեծոփեցին պատմում է, որ 1416 թ. Ուզուն Հասանը, երբ մտավ Վրաստան և մեծ թվով գերիներ վերցնելով` վերադարձին անց-նում էր Հայաստանից, հայ բնակչությունը միջոցներ չէր խնայում վրացի գերիներին ազատե-լու համար. հայ կանայք տալիս էին ,զարդարանքս իւրեանց... արք` զանասունս... ում ոչխա-րիկ և ում տաւարիկ կայր` տային և գնէինե: Եվ գերեվարող հարստահարիչները, տեսնելով հայերի` վրաց գերիներին ազատագրելու գործում ցուցաբերած փութաջանությունը, շարու-նակում է Մեծոփեցին, բարձրացնում էին գերիների գինը. ,... Եւ տեսեալ անօրնացն զյօժա-րութիւն նոցին` զամէն գերին հանեցին ի 10000 և ի 20000.... դահեկանե (Թովմա Մեծոփեցի, էջ 78):

       Վրաստանից տարված գերիների մեջ փոքր թիվ չեն կազմել նաև Վրաստանում ապրող հայերը: Օրինակ, Ջհան շահի 1440 թ. Վրաստանում կատարած ասպատակությունների ժա-մանակ տեղի հայ բնակչությունից 12.000 հոգի կոտորվել և գերեվարվել են: Այդ նույն տա-րում գրված մի ձեռագրի հիշատակարանում կարդում ենք. ,ՊՁԹ (1440) թվականին Ջհան-շահ Ամիրզէն ի Վրաց տուն մտաւ. և շատ աւեր արար, և զեկեղեցիքն քանդեց, և քան տասն երկու հազար աւելի ի հայոցս` զորս սպան և զորս գերի վարեացե (Գ. քահ. Աղայան, Դիւան Հայոց պատմութեան, հ. X, էջ 18):

Առաքել Դավրիժեցու վկայությունից երևում է, որ Շահ-Աբասի` Վրաստանից քշած տասնյակ հազարավոր գաղթականության մեջ եղել են նաև հայեր, որոնք վրացիների հետ միասին բնակեցվել են Սպահանի մոտ` Ֆահրապատի ճահճուտներում (Առաքել Դավրիժեցի, Պատ-մութիւն Հայոց, էջ 132-133):

         1795 թ. Աղա Մահմեդ խանի` դեպի Վրաստան կատարած արշավանքների ժամանակ վրաց ժողովրդի դժբախտությունը բաժանել են նաև հայերը: Թբիլիսիում և նրա շրջապա-տում բազմաթիվ հայեր սպանվել են և գերեվարվել: Ըստ մի տեղեկության, այս արշավանքի ժամանակ է սպանվել հայ անմահ բանաստեղծ Սայաթ-Նովան (տե՛ս Սայաթ-Նովա, հրատ. ա-կադ. թղթ. անդամ Մ. Հասրաթյանի, Երևան, 1963, էջ XXXVI):

         Անհրաժեշտ է նշել, որ հայերը և վրացիները, բախտակից այս երկու ժողովուրդները, ստրկորեն չեն ենթարկվել պարսկա-թուրքական հարստահարություններին. նրանք միշտ հե-րոսական պայքար են մղել իրենց ազատագրության համար: Ուշագրավ է այն փաստը, որ այս երկու ժողովուրդների ազատագրական ծրագրերը, նրանց ձգտումները և դեգերումները գրեթե անցել են միևնույն ճանապարհով: Հայտնի է, որ 1679 թ., երբ Հակոբ Ջուղայեցին մեկ-նում էր Եվրոպա քրիստոնյա երկրներից օգնություն խնդրելու ազատագրության համար, նա մեկնելուց առաջ լինում է Վրաստանում, բանակցում վրացական ազատագրական շրջաննե-րի հետ, իր պլանները համաձայնեցնում նրանց հետ և նոր միայն մեկնում Պոլիս` Եվրոպա անցնելու համար: Սակայն, ինչպես հայտնի է այդ բանակցությունը վերջանում է անհաջողու-թյամբ (Լեո, Հայոց պատմություն, Հ. 3, Երևան, 1946, էջ 347): VIII դարի սկզբներում, երբ Օրին գտնվում էր Մոսկվայում ու բանակցություններ էր վարում ցարական արքունիքի հետ, Հա-յաստանի ազատագրության հարցը արծարծվում է Վրաստանի հետ միասին, ի՞նչ ճանա-պարհներով կարող են ռուսական զորքերը մտնել Վրաստան և Հայաստան, ինչքա՞ն կռվող ուժ կարող են տրամադրել տեղացիները և այլն (Г.А. Эзов, Сношения Петра Великого с армянским народом, , էջ 75 և այլ էջեր): Հայտնի է, որ 1722 թ. սյունեցիների խնդրանքով Վախ-տանգ VI և նրա որդի Շահնավազը, Սյունիքի ազատագրական շարժումը կազմակերպելու համար Մցխեթից այնտեղ են ուղարկել Դավիթ-Բեկին` իր զինակիցներով, որոնց կատարած սխրագործությունները հայ ժողովրդի պատմության մեջ ոսկե տառերով են արձանագրված: 1722 թ., երբ Պետրոս Մեծը սկսել էր իր պարսկական նշանավոր արշավանքը և հասել էր Դերբենդ, ըստ նախապես պայմանավորվածության, հայ և վրաց զորքերը պիտի հանդիպեին Շամախում: Ժամանակակից պատմիչներից մեկը` Եսայի Հասան Ջալալյանը, նկարագրում է այն հրճվանքը և ոգևորությունը, որով տոգորված են եղել Պետրոսին դիմավորելու գնացող հայ և վրաց զորամասերը (Г.А. Эзов, Сношения Петра Великого с армянским народом, էջ 336): Եվ ինչքան է եղել նրանց հիասթափությունը, երբ իմացել են, որ Պետրոս Մեծը ետ է վերա-դարձել Դերբենդից (Г.А. Эзов, Сношения Петра Великого с армянским народом, էջ 337):

Ստեղծված քաղաքական անբարենպաստ պայմանների հետևանքով Վախթանգը կորցրեց իր գահը, իսկ Արևելյան Հայաստանը ենթարկվեց աննկարագրելի հարստահարության` սկզբում թուրքերի, իսկ հետո պարսիկների կողմից: Եվ վերջապես, XVIII դարի վաթսունական թվականներին Հովսեփ Էմինը, գալով Վրաստան, միայն մի երազանք է ունեցել` կազմակեր-պել Վրաստանում հայերից և վրացիներից մեծ ու լավ զինված բանակ և նրա օգնությամբ ա-զատագրել իր հայրենիքը (А.З.Иоаннисян,Иосиф Эмин,Ереван,1945, աշխատությունը):

Հայ-վրացական համատեղ ջանքերը ազատագրության համար շարունակվեցին Հերակլի ժա-մանակ: Հայ ազատագրական շարժման ականավոր ներկայացուցիչներից մեկը` Շահամիր Սուլթանում Շահամիրյանը, որը սերտ հարաբերությունների մեջ է գտնվել Հերակլ թագավո-րի հետ, ամեն կերպ աշխատել է համոզել նրան, որ նա իր վրա վերցնի Արևելյան Հայաստա-նի ազատագրության պատվաբեր միսիան: Շահամիրյանն իր 1787 թ. հոկտեմբերի 15-ին Հե-րակլին գրած նամակում խորհուրդ է տվել ո՛չ միայն ազատագրել Հայաստանը, այլ օգտվե-լով պարսկական իշխանության քայքայված վիճակից, տապալել այն և իշխանության գլուխ կանգնել: Շահամիրյանը գտնում է, որ Հերակլը այդ անելու օրինական բոլոր հիմքերն ունի. ,Ի պակասել սերնդոց սեֆեֆի ժառանգութիւն Պարսից,- գրում է նա,- պարտ է մտածել և ժա-ռանգորդ լինել մի ի սերնդոց երիս վալուս, այսինքն` յԱւիզու կամ Սիստանայ և կամ Գուռջիս-տանայ... և այժմ ունիս իրաւունս ընդ օրինօք նոցա ժառանգել, առաջնորդել ի տեղի նոցա (այսինքն` Սասանյանների)ե (ՀՊՄ, ձեռ. 2949, թ. 277բ): Տիրապետելուց հետո, Շահամիրյանի կարծիքով, կառավարելը հեշտ կլինի, եթե միայն ժողովրդին ազատություն տրվի և կրոնա-կան հանդուրժողականություն ցուցաբերվի: Ինչ վերաբերում է Արևմտյան Հայաստանին, ա-պա իշխանության գլուխն անցնելուց հետո, եթե Հերակլը վերացնի ճորտությունը և լավ կարգ ու կանոն ստեղծի երկրում, ,Լսելի արասցեն նոցա քաղցրութիւն յօրինաց քոց և ազա-տութիւն քոյինե (ՀՊՄ, ձեռ. 2949, թ. 278ա), որից հետո արևմտահայերը հոժարակամ կգան և կմտնեն նրա հովանավորության տակ:

         Վրաստանի ո՞ր վայրերում են գտնվել հայկական գաղթօջախները, և մոտավորապես ինչքա՞ն հայ բնակչություն է ապրել այնտեղ: Այս մասին, դժբախտաբար, սկզբնաղբյուրները աղքատ են և որոշակի տեղեկություններ չեն հաղորդում: Բացի այդ, միջին դարերում, տար-բեր ժամանակներում, փոփոխվել է ինչպես բնակչության թիվը, այնպես էլ բնակավայրը:

Հայկական ամենախոշոր գաղթօջախներից մեկը Վրաստանում գտնվել է Թբիլիսիում:

         XIII դարի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն, իր ,Ուղեգրությանե մեջ նկարագրելով Թբիլի-սին, հետևյալ ուշագրավ տեղեկությունն է հաղորդում նրա բնակչության մասին. ,Այս երկ-րում (այսինքն` Վրաստանում – Ա. Ա.) մի հիանալի քաղաք կա Թբիլիսի անունով, որը շրջա-պատված է արվարձաններով և բազմաթիվ ամրություններով: Բնակիչները քրիստոնյաներ են` հայեր և վրացիներ, կան և մի քանի սառակինոսցիներ և փոքր թվով էլ հրեաներե (Путишествие Марко Поло, перевод И. Минаева, СПБ, 1873, էջ 30): Այս տեղեկության մեջ հայե-րը, ինչպես տեսնում ենք, հիշվում են որպես քաղաքի հիմնական բնակիչներից մեկը:

Հայաստանի Մատենադարանի մի ձեռագրի հիշատակարանում գրիչը խնդրում է հիշել տեղի ծխատեր ութ քահանաներին, որոնց թվարկում է անուններով: Բայց կարող են, անշուշտ, Թբի-լիսիում եղած լինել նաև հայ այլ քահանաներ, որոնք չեն հիշված հիշատակագրի կողմից: Այս հիշատակությունը մեզ որոշ հնարավորություն է տալիս տեղի հայ համայնքի բնակչու-թյան թվի մասին հաշվումներ կատարելու: Եթե ընդունենք, որ յուրաքանչյուր ծխատեր քա-հանա պարտավոր է եղել հովվել 150-200 ծուխ, ապա ութ քահանաները պիտի հովվելիս լի-նեին 1400-ից մինչև 1600 ծուխ, եթե յուրաքանչյուր ծխում, միջին հաշվով, ընդունենք 5 շունչ, ապա Թբիլիսում այդ ժամանակ ապրած պիտի լիներ 7000-8000 հայ բնակիչ:

XVIII դարում Տուրենֆորը Թբիլիսիի բնակչությունը հաշվում է 20.000 հոգի, որից 12 հազարը հայեր են եղել (М.Полиетков и Г. Натадзе, Старый Тифлис в известиях современников, Тбилиси, 1929, էջ 30):

       Հայ բնակչության մի այլ խոշոր հատված գտնվել է Գորի քաղաքում: XVII դարում հայ բնակչությունն այնքան մեծ թիվ է կազմել, որ Էջմիածինն անհրաժեշտ է համարել Վրաստա-նում նոր թեմ կազմել` թեմական առաջնորդի կենտրոն դարձնելով Ուփլիսցիխե ավանը: Հա-կոբ կաթողիկոսը 1660 թ. մի կոնդակ ունի գրած այդ թեմի հայկական համայնքին. ,Ուփլիս-ցիխեի սուրբ նշանի օրհնեալ վիճակի ու թեմի հայազգի քահանաներին, դիվլաթորներին, տանուտերերին և առհասարակ ժողովուրդին...ե (Գ. ք. Աղանյան, (,Տարազե 1919 թ., N 1-12, էջ 44)): Հայ բնակչության մի ստվար հատված եղել է նաև Փոթիում: Դեռևս XV դարի եվրոպա-ցի վաճառականներից մեկը` Ամբրոսիոս Կոնտարինին, 1473-1477 թվականների ուղեգրու-թյան ժամանակ Վրաստանի Փոթի քաղաքի մոտ տեսել և հիշում է հայկական ինը գյուղ (Հ. Հակոբյան, Ուղեգրություններ, Երևան, 1932, էջ 244): Հայկական բնակչության մի խոշոր հատված ապրել է նաև Շամշոլդեում: Ակադ. Ա. Հովհաննիսյանի օգտագործած մի աղբյուրից երևում է, որ Շամշոլդեում XV դարում եղել է մինչև 20 հազար հայ բնակչություն (Ա. Հովհան-նիսյան, Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, II գիրք, էջ 327): Սիմեոն կաթո-ղիկոսը 1763-1767 թթ. գրած իր կոնդակներում հիշում է Թբիլիսին, Գորին, Կախեթը, Քիսեղը և Թելավը` որպես հայկական գաղթօջախներ (Գ. ք. Աղանյան (,Տարազե, 1919 թ., էջ 164)): Նրա կազմած վիճակագրական մի ցանկից երևում է, որ հայերը Վրաստանում ապրել են հետևյալ վայրերում. Թբիլիսի, Գորի, Սուրամ, Կրցխուլա, Ախլգոր, Սայրիսթա, Անանոթ, Դու-շեթ, Այինու ձոր, Սաարսաթյան, Կախեթ, Թելավ և Քիսեղ:

         Վրաստանի հայ գաղթօջախների մասին խոսելիս անհրաժեշտ է նշել այն խոշոր դերը, որ ունեցել են նրանք հայ-վրացական մշակույթների փոխազդեցության բնագավառում: Վրաստանում երկար ապրող հայ մատենագիրը կամ հայ վարպետը տեղացիներին տվել է լավագույն այն ամենը, ինչ նա բերել էր իր հայրենիքից` Հայաստանից և, հակառակը, տեղա-ցիներից վերցրել և իր հայրենիքն է փոխանցել այն ամենը, ինչ դուր է եկել իրեն, ինչը իր սրտին մոտ է համարել:

         Հայ-վրացական մշակութային շփումների առաջին փուլը համարվում են V-VIII դարերը, իսկ շփման ասպարեզը` ստորին Քարթլին և Պաղեստինի հայ-վրացական գաղթօջախները: Պետք է ասել, որ օտարության մեջ գտնվող երկու ժողովուրդների բեկորները, որպես հավա-տակից և մոտիկ հարևաններ, ապրելով կողք-կողքի, մշակույթի բնագավառում զգալի չափով փոխազդել են իրար վրա: Այս շրջանում հայ-վրացական մատենագրության փոխազդեցու-թյունները նկատելի են գլխավորապես կրոնա-կանոնական գրականության բնագավառում: Հայ-վրացական մշակույթների մերձեցման շրջանն է հադիսացել մատենագրության երկրորդ փուլը կամ, ինչպես ընդունված է ասել, Տայք-Կղարջքյան շրջանը, այսինքն` այն ժամանա-կաշրջանը, երբ Տայքի և Կղարջքի գավառներն անցնում են վրաց գերիշխանության տակ, և ստեղծված բարենպաստ քաղաքական իրադրության մեջ վերականգնվում են երբեմնի խամ-րած Իշխանի, Շատբերդի, Միջնաձորի և գրչության նշանավոր այլ օջախները, որոնք և խո-շոր դեր են կատարում հայ-վրացական մատենագրությունները բարձրորակ ստեղծագործու-թյուններով զարգացնելու ուղղությամբ: Այս շրջանում հայերենից վրացերեն են թարգմանվել հայ պատմիչների աշխատություններից որոշ գլուխներ և հատվածներ` Ագաթանգեղոսից, Պատմահայր Մովսես Խորենացուց, Փավստոս Բուզանդից և այլ հեղինակներից: Վրացերե-նից հայերեն են թարգմանվել Եպիփան Կիպրացու, Գրիգոր Նյուսացու աշխատություններից, ինչպես նաև` վարքաբանական որոշ աշխատություններ, որոնք հավաքված են առանձին ժո-ղովածուի մեջ (Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Հայ-վրացական գրական կապերի պատմությունից, ,Էջ-միածինե, 1957 թ., N 7-8, էջ 39):

       Վրացական մատենագրության զարգացման գործում XI դ. առանձնապես խոշոր է եղել մի հայ բարերարի` Գրիգոր Բակուրյանի դերը: Վերջինս Տայքի հայ իշխաններից է, եղել է Անի քաղաքի ամիրապետը, հետագայում ծառայել է բյուզանդական արքունիքում, աչքի է ընկել որպես լավ զինվորական և քաղաքական աշխատող, կալվածք է ստացել Բուլղարիայի Բուչ-կովո քաղաքում և իր կալվածքում հիմնել վրացի և հայ հոգևորականներից բաղկացած միա-բանություն. XI-XIII դդ. այստեղ ծաղկել է վրացական մշակույթի մի հրաշալի օջախ, որը և տվել է գիտության այնպիսի նշանավոր ներկայացուցիչ, ինչպիսին է ականավոր փիլիսոփա Հովհան Պետրիցին (Н.Я.Марр, Аркаун, СПБ, 1905, էջ 19-21):

         Հայ-վրացական մշակույթի մերձեցման ամենափայլուն շրջաններից է հանդիսացել մասնավորապես XI-XIII դդ. ընդգրկող ժամանակաշրջանը, երբ Վրաստանում ստեղծվում է միասնական բավականին հզոր պետություն, և երբ վրացական ֆեոդալական մշակույթը գտնվում էր իր բարձր զարգացման շրջանում: Այս ժամանակ առանձնապես նկատելի է Հա-յաստանում գործող Պղնձահանքի (ներկայիս Ախթալան) գրչության օջախի դերը: Այստեղ վրացերենից հայերեն են թարգմանվել պատմական և փիլիսոփայական մեծարժեք մի շարք աշխատություններ: XII-XIII դդ. վրացերենից հայերեն կատարված թարգմանությունների շար-քում պատկառելի տեղերից մեկը պատկանում է ,Քարթլիս Ցխովրեբաե-ին, որն Անդրկովկա-սի ժողովուրդների պատմության արժեքավոր սկզբնաղբյուրներից է: Նա պարունակում է բազմաթիվ տեղեկություններ ինչպես վրաց ժողովրդի, նույնպես և հարևան մյուս ժողովուրդ-ների պատմության վերաբերյալ: ,Քարթլիս Ցխովրեբաե-ն, ինչպես պարզված է, բաղկացած է վրացական մի քանի պատմական երկերից, որոնցից ամենահին մասի հեղինակը XI դ. պատ-միչ Լեոնտի Մրովելին է: ,Քարթլիս Ցխովրեբաե-ի հնագույն ձեռագիրը գտնվում է Հայաստա-նի Մատենադարանում: Այն ընդօրինակված է XIII դ. 2-րդ կեսին. հրատարակված է երկու ան-գամ (Վենետիկում` 1884 թ. Ա. Վ. Թիրյանի խմբագրությամբ, իսկ երկրորդ անգամ հրատարա-կել է պրոֆ. Ի. Աբուլաձեն, 1953 թ.):      

Պետականության հզորացման շրջանում Վրաստանում հանդես են եկել հայ բանաստեղծներ ու գրողներ, որոնք իրենց համեստ լուման են ներդրել վրաց գրականության մեջ: Այդպիսի հեղինակներից, օրինակ, կարելի է նշել Սարգիս Թմոգվեցուն, ով հայտնի է եղել իր ,Դիրալ-գեւե բանաստեղծությամբ (Սարգիս I Թմոգվեցի) և մեծ հռչակ է ունեցել որպես ,գիտուն փի-լիսոփա և հռետորե: Ըստ մատենագրական տեղեկությունների, նա վրաց արքունիքում գոր-ծող Զաքարյանների բարեկամներից էր:

       Վրացական հողի վրա ավելի ուշ դարերում հանդես եկող, ծագումով հայ` վրաց բանաս-տեղծներից է Փեշանդ Փաշվի-Բերդվաձեն, որը համարվում է վրաց գրականության պատմու-թյան մեջ առաջին հեղինակը, որն իր պոեմների սյուժեն ընտրել է անմիջապես վրաց իրակա-նությունից և սկիզբ դրել ռեալիզմին:

         XVII դարում Վրաստանում գործող, մեծ վաստակ ունեցող հեղինակներից է հանդիսա-ցել Բեկթաբեկը, վրաց Գեորգի թագավորի դիվանապետը, որ կատարել է վրաց ձեռագրերի մի շարք ընդօրինակություններ: Նրան ենք պարտական վրաց հանճարեղ բանաստեղծ Շոթա Ռուսթավելու հնագույն և լավագույն ձեռագրի ընդօրինակման համար, որը կատարված է 1680 թ.: Մեզ հասած այս ձեռագիրը լավագույնն է համարվում բոլոր մեզ հասած ընդօրինա-կությունների մեջ:

       Վրաց պատմագրության և լեզվաբանության մեջ XVII դարում հանդես եկող հեղինակնե-րի մեջ աչքի ընկնող հայերից է Փարսադան Գեորգիջանիձեն: Նա հեղինակ է մի քանի պատ-մա-բանասիրական աշխատությունների: Նրա գրչին է պատկանում ,Վրաց պատմությանըե նվիրված ստվար մի աշխատություն: Նա պարսկերենից վրացերեն է թարգմանել մահմեդա-կան օրենսգիրքը, որը կրում է ,Ջամի Աբասիե վերնագիրը: Եվ վերջապես, Գեորգիջանիձեն է կազմել վրացերեն-արաբերեն-պարսկերեն ընդարձակ բառարանը:

         XVIII դարի վրաց մատենագրության նշանավոր անձնավորություններից մեկը` Սուլ-խան-Սաբա Օրբելիանին, իր կազմած ,Բառարանումե, ի շարս այլ սկզբնաղբյուրների, օգտ-վել է 1666 թ. Ամստերդամում հրապարակված հայկական Աստվածաշնչի հավելվածում զե-տեղված բառացանկից և Երեմիայի բառարանից:

       Հայ և վրաց մերձեցումն ավելի լայն բնույթ է ստանում մասնավորապես XVIII դարի ա-ռաջին քառորդում: Վախթանգ VI և վրաց կաթողիկոս Անտոնի ժամանակ Վրաստանում մեծ աշխատանք է տարվում հայ մատենագրության աչքի ընկնող ստեղծագործությունները թարգմանելու ուղղությամբ: Դրա համար հրավիրվում են մի շարք հայ բանիմաց գրողներ և լեզվաբաններ, որոնք արքունիքի և կաթողիկոսի անմիջական հսկողության տակ սկսում են թարգմանական ծավալուն աշխատանք: Հայ թարգմանիչների մեջ աչքի ընկնող վաստակ են ունեցել Զաքարիա Մատինյանը (Մադինաշվիլին), բազմահմուտ փիլիսոփա Փիլիպոս Ղայթ-մազաշվիլին, Պետրոսը, Սամվելը և ուրիշներ: Թարգմանիչների այդ խմբի ջանքերով հայե-րենից վրացերեն են թարգմանվում Արիստոտելի ,Ստորոգությունըե, Կյուրեղ Աղեքսանդրա-ցու ,Գանձերըե, Եփեսոսի ժողովի պատմությունը, ասորա-հռոմեական կոչվող դատաստա-նագիրքը, Մխիթար Գոշի ,Դատաստանագիրքըե և այլն (Ի. Աբուլաձե. Նոր հուշարձաններ վրաց և հայոց գրական հարաբերությունների մասին անցյալում. ,Բանբեր Մատենադարա-նիե, 1956 թ., N 3, էջ 101-114):

       Հայերենից վրացերեն են թարգմանվում մի շարք դասագրքեր` Մխիթար Սեբաստացու ,Ճարտասանությունըե, ,Քերականությունըե, ,Տրամաբանությունըե, հատվածներ` ,Հայկա-զյան բառարանիցե, Չամչյանի ,Հայոց Պատմությունիցե, Ինճիճյանի ,Աշխարհագրությու-նիցե և այլն: Վախթանգ VI-ի արքունիքի հետ կապված է եղել Նաղաշ Հովնաթանը, ով Թբիլի-սիում է հորինել իր ,Վրաստանի գյոզալներըե նշանավոր տաղը: Եվ վերջապես, Վրաստա-նում է ապրել և ստեղծագործել Անդրկովկասի հանճարեղ բանաստեղծ Սայաթ-Նովան, ով եր-գել է հայերեն, վրացերեն և ադրբեջաներեն: Նա իր հանճարեղ ստեղծագործություններով փաստորեն մարմնավորել է Անդրկովկասի երեք ժողովուրդների սերտ և անխախտ դարավոր բարեկամությունը: Սայաթ-Նովայից հետո վրացական հողի վրա հանդես եկող աչքի ընկնող բանաստեղծներից է հանդիսացել Չամչի Մելքոնը, ով երգել է ինչպես հայերեն, այնպես էլ վրացերեն: Նշվեցին մի քանի անուններ միայն` կապված գլխավորապես Վրաստանի հայ գաղթօջախների հետ, ցույց տալու համար, որ վրաց հյուրասեր հարկի տակ ապաստան գտած հայ գաղթականները անգործունյա տարր չեն հանդիսացել, այլ գործուն մասնակցու-թյուն են ցուցաբերել ոչ միայն քաղաքական և հասարակական, այլև մշակութային կյանքում և իրենց համեստ ներմուծումները կատարել այդ բնագավառում (հաշվի են առնվել վրացա-գետ Պարույր Մուրադյանի դիտողությունները):

,Հայությունը մի գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ո՛չ միայն իր հարազատ հողն ու անդաստանը, այլև թավալում են հուժկու ալիքներ դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսըե (Ն. Ա-դոնց, Արտավան Արշակունի. Պատմական ուսումնասիրություններ, էջ 319):