1

fb you od

  • Գործող Եկեղեցիներ
  • Եկեղեցիների Պատմություն
Վիրահայոց թեմի գործող Հայ Առաքելական եկեղեցիները.

Թբիլիսի

  1. Սուրբ Գևորգ առաջնորդանիստ (Թբիլիսի) – հիմնադրվել է 1251թվականին
  2. Սուրբ Էջմիածին եկեղեցի (Թբիլիսի) – հիմնադրվել է 1805 թվականին

 

Ախալցիխեի շրջան

  1. Ախալցիխե - Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1837 թվականին
  2. Ծուղրութ - Սուրբ Սիոն (Սուրբ Հակոբ) եկեղեցի, հիմնադրվել է 1830 թվականին
  3. Ծիրա - Սրբոց Հրեշտակապետաց եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  4. Ղուլալիս - Սուրբ Խաչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1994 թվականին
  5. Մեծ Պամաճ - Սուրբ Խաչ եկեղեցի , հիմնադրվել է 1840 թվականին
  6. Սազել - Սուրբ Խաչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1839 թվականի
  7. Սազել - Սուրբ Հռիփսիմե մատուռ, հիմնադրվել է 1998 թվականին
  8. Փոքր Պամաճ - Սուրբ Խաչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1837 թվականին
  9. Օրալ - Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1840 թվականին
  10. Չեչերեք – Սուրբ Ավետարան, հիմնադրվել է 2005 թվականին

 

Ախալքալաքիի շրջան

  1. Ախալքալաքի - Սուրբ Խաչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1856 թվականին
  2. Աբուլ - Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հիմնադրվել է 1830-ական թվականներին
  3. Ալաթուման - Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի, հիմնադրվել է 1830 թվականին  
  4. Արակովա - Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  5. Արակովա - Սրբոց Կուսանաց եկեղեցի, հիմնադրվել է 2001 թվականին
  6. Բալխո - Սուրբ Հարություն եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  7. Բարալեթ - Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  8. Բեժանո - Սուրբ Մինաս եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  9. Բուղաշեն - Սուրբ Հարություն եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  10. Բուռնաշեթ - Սուրբ Մատթեոս եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  11. Դիլիսկա - Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հիմնադրվել է 1830-ական թվականներին
  12. Զակ - Սուրբ Մինաս եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  13. Խանդո - Սուրբ Խաչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  14. Կարծախ - Սուրբ Հովհաննես Կարապետ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1830-ական թվականներին
  15. Մեծ Սամսար - Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  16. Մերենիա - Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հիմնադրվել է 1830 թվականին
  17. Փոքր Սամսար - Սուրբ Հարություն եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  18. Վաչիան – Սուրբ Սիոն, հիմնադրվել է 19-րդ դարի 30-ական թվականներին, վերանորոգվել է 1993-2014թթ.
  19. Դադեշ- «Սուրբ Աստվածածին հիմնադրվել է X-XI դդ., վերանորոգվել է 1848 թվականին, 1867 թվականին կից կառուցվել նոր եկեղեցի:

 

Նինոծմինդայի շրջան

  1. Գանձա - Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1850 թվականին
  2. Խոջաբեկ - Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  3. Մամզարա - Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  4. Մեծ Արագյալ - Սուրբ Խաչ
  5. Ջիգրաշեն - Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցի, հիմնադրվել է 1850 թվականին
  6. Սաթխա - Սուրբ Մեծն Ներսես եկեղեցի, հիմնադրվել է 1862 թվականին
  7. Փոքր Արագյալ - Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի, հիմնադրվել է 1862 թվականին
  8. Փոքր Խանչալի - Սուրբ Հակոբ եկեղեցի
  9. Մեծ Գոնդուրա- «Սուրբ Հակոբ», հիմնադրվել է 1830 թ. վերանորոգվել է 1869 թ. կանգուն է, գոյություն ունի հին հայկական գերեզմանոց, 19-րդ դարի հայերեն արձանագրություններով:

 

Ասպինձայի շրջան

  1. Դամալա - Սուրբ Խաչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին

 

Ծալկայի շրջան

  1. Խաչ գյուղ - Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  2. Նարդևան - Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  3. Ղուշչի - Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  4. Ղզլքիլիսա - Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին

 

Բաթումի

  1. Բաթումի - Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 1885 թվականին

 

Մառնեուլի շրջան

  1. Կարմիր գյուղ - Սրբոց Ավետարանչաց մատուռ, կառուցվել է 2012 թվականին
  2. Շահումյան, Մեծ Շուլավեր - Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին

 

Թեթրի-Ծղարոյի շրջան

  1. Շամշուլդա - Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  2. Փոքր Դաղեթ - Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին  
  3. Սամղրեթ – Սուրբ Նշան, հիմնադրվել է 10-11-րդ դարերում, վերանորոգվել է 19-րդ դարում

 

Բորժոմի

  1. Մոլիթ - Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին
  2. Տաբածղուրի - Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին

2011 թվականի հուլիսին Վրաստանի խորհրդարանն   ընդունեց օրենք, ըստ որի Վրաստանում գործող կրոնական համայնքները կարող են ստանալ կարգավիճակ: Այդ օրենքի հիման վրա, 2012 թվականի մարտի 12-ին, Վիրահայոց թեմը Վրաստանի Արդարադատության նախարարության Հանրային Ռեեստրում գրանցվեց որպես Հանրային իրավունքի իրավաբանական անձ:

Ներկայումս Վիրահայոց թեմը վրաց իշխանություններից պահանջում է վերադարձնել խորհրդային իշխանության տարիներին բռնագրավված Թբիլիսիի Սուրբ Նորաշեն Աստվածածին, Սուրբ Նշան, Մուղնեցոց Սուրբ Գևորգ, Երևանցոց Սուրբ Մինաս, Շամխորեցոց Կարմիր Ավետարան եկեղեցիները, Ախալցիխեի Սուրբ Նշան եկեղեցին։ Վրաց իշխանությունները դեռևս չեն ընդառաջել այդ պահանջին:

Թեմը իր գործունեությունը ծավալել է Վրաստանի տարածքով: Տարբեր հասարակական կազմակերպությունների հետ համագործակցության նպատակով Թեմում ստեղծվել են համակարգող խմբեր, որոնք գործընկերային աշխատանք են ծավալում համագործակցության համար պատրաստ կազմակերպությունների հետ: Տեղի է ունեցել այդ կազմակերպությունների ղեկավարների և ներկայացուցիչների հետ հանդիպում: Որոշ հարցեր քննարկելուց հետո որոշվեց նման հանդիպումները դարձնել պարբերական:

Թբիլիսիի Մեյդանի Սուրբ Գեվորգ (Կաթողիկե Սուրբ Աստվածածին) Հայկական Եկեղեցին

surb gevorg

             Մեյդանի Սուրբ Գևորգը Թբիլիսիի հնագույն հայկական եկեղեցիներից մեկն է , որը տևական ժամանակ քաղաքի հայ համայնքի գլխավոր եկեղեցին է եղել և այժմ էլ Վիրահայոց թեմի առաջնորդանիստն է։ Միջնադարյան սկզբնաղ¬բյուրներում կոչվում է Կաթողիկե Սուրբ Աստվածածին և Գևորգ Զորավար, ավելի ուշ՝ տեղագրական դիրքը՝ հայտնի հրապարակի վրա գտնվելու հանգամանքը նկատի ունենալով՝ Մեյդանի Սուրբ Գևորգ կամ Բերդի Մեծ եկեղեցի։
12-րդ դարի վերջերը և 13-րդ դարի սկիզբը հայ-վրացական մերձեցման ու զինակ¬ցության ամենա¬վառ ժամանակաշրջանն է, երբ Վրաց Թամար թագուհու հայազգի զորավարները՝ Զաքարե ամիրսպասալարը և նրա եղբայր Իվանե աթաբեկը, Վրաց թագավորության մեջ առանցքային դեր էին կատարում և կարողացան, սելջուկյան ամիրայությունների նկատմամբ հաղթանակներ տանելով, Վրաց թագավորությանը միացնել ողջ Հյուսիսային Հայաստանը։ Թեև 1236 թ. մոնղոլների ներխուժումը մեծապես խոչընդոտեց երկրի զարգացումը, սակայն Վրաց թագավորության ներուժը նրան հնարավորություն տվեց դիմակայելու այդ դժվարին փորձությանը։ Այդ ժամանակաշրջանում Տփխիս մայրաքաղաքը դարձավ նաև ապահով հանգրվան բազմաթիվ հայերի համար։ Նրանցից մեկն էր ծագումով Մանազկերտից   Ումեկը, որը մեծահարուստ վաճառական էր Կարին (այժմ՝ Էրզրում) քաղաքում։ Երբ 1242 թ. մոնղոլները գրավում են քաղաքը, Ումեկը կարճ ժամանակ անց իր ընտանիքով տեղափոխվում է Տփխիս։
 Ումեկը մինչև կյանքի վերջն ապրել է Տփխիսում և այնտեղ մահացել 1267 թ.։

Ումեկի միջոցներով Կաթողիկե Ս. Աստվածածին եկեղեցու կառուցման վերաբերյալ եկեղեցու արևմտյան պատին գրված է եղել մի հայերեն արձանագրություն, որն այժմ գոյություն չունի, սակայն որի մասին վկայություն է պահպանվել Թիֆլիսում հրատարակված «Արարատ» շաբաթաթերթի 1850 թ. մի հրապարակման մեջ («Ստորագրութիւն Տփխիս քաղաքի») ։ Այնտեղ նշվում է, որ  եկեղեցու անունը  եղել է  կաթողիկե,  կառուցվել է  Ումեկ  հայոց իշխանի կողմից  և կառուցվել է Չ թվին հայոց: Հայոց Չ (700) թվականը համապատասխանում է ներկայիս 1251 թվականին ։
ԵԿԵՂԵՑՈՒ ԱՆՈՒՆԸ

Եկեղեցու անվան առնչությամբ այն կարծիքն է շրջանառվել, որ հին շրջանում այն կոչվում էր Կաթողիկե  Սուրբ Աստվածածին, իսկ ուշ միջնադարում՝ Սուրբ Գևորգ։ Սակայն սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ եկեղեցին այս երկու անունով է կոչվել շատ ավելի վաղ ժամանակներում։


ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եկեղեցին պատկանում է գմբեթավոր դահլիճ տիպին, որը տարածված էր Հայաստանում 7-րդ դարից (Զովունի, Պտղնի, Արուճ), որտեղ գմբեթը բարձրանում է կենտրոնական չորս հզոր որմնամույթերի վրա։
Մեյդանի Ս. Գևորգ եկեղեցին ամբողջովին աղյուսաշեն է, սակայն նրա հիմքը և պատերի առաջին շարքը խոշորաբեկոր սրբատաշ քարերով են շարված։  Եկեղեցու ներսում՝ ավագ խորանի երկու կողմերում կրկնահարկ զույգ ավանդատներն են, որոնց վերնահարկերի մուտքերը բացվում են խորանի միջից։ Կառույցն ունի երկու մուտք՝ արևմուտքից և հյուսիսից։
2014 թ. մարտին եկեղեցու հիմքերի ամրացման նպատակով կառույցի պատերի ողջ պարագծով (ներսից և դրսից) շուրջ 1,5 մ խորությամբ  և 1 մ լայնությամբ փորվածք է արվել, որի ժամանակ ավելի հին կառույցի հետքեր չեն հայտնաբերվել։ Սակայն եկեղեցու ներսում, արևմտյան կողմում գտնվել են գետնափոր կարաս  և թոնիր, ինչից կարելի է ենթադրել, որ  կառույցի տեղում հնում եղել է բնակելի տուն։ Հավանաբար Ումեկը գնել է այդ տան տարածքը և կառուցել եկեղեցին։

ԳՐՉԱՏՈՒՆԸ

Հայկական միջնադարյան վանքերը և մի շարք հայտնի եկեղեցիներ ունեցել են կից գործող գրչատներ։ Այդպիսին է եղել նաև Թբիլիսիի Ս. Գևորգ եկեղեցին, որի մասին բազմաթիվ վկայություններ են պահպանվել ձեռագրերի հիշատակարաններում։ Ս. Գևորգ եկեղեցու գրչատնից հայտնի առաջին ձեռագիրը 14-րդ դարի մի Ավետարան է (Վենետիկ, Մխիթարյանների մատենադարան, ձեռ. 109)։  

ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՄՈՏ ԿԱՏԱՐՎԱԾ ԹԱՂՈՒՄՆԵՐԸ

Ս. Գևորգ եկեղեցին նշանավոր է նաև նրանով, որ տարբեր ժամանակներում նրա մոտ թաղվել են մի շարք նշանավոր հայ գործիչներ։ Կասկածից վեր է, որ առաջինը եղել են եկեղեցու կառուցող Ումեկն ու նրա տոհմակիցները։ Սակայն այժմ միջնադարյան թաղումների հետքերը չեն պահպանվել։
Ավելի նոր շրջանում այստեղ հուղարկավորված անձանցից ամենանշանավորը ոչ միայն հայ, այլև վրաց հասարակության մեջ մեծապես գնահատված, երեք լեզվով (հայերեն, վրացերեն, թուրքերեն) ստեղծագործող նշանավոր աշուղ-բանաստեղծ,  Հերակլ թագավորի արքունական երգիչ Սայաթ-Նովան է (1722-1795)։  Չնայած Սայաթ-Նովայի մահվան հանգամանքների մասին կան տարբեր կարծիքներ, սակայն առավել ընդունվածն այն է, որ նա զոհվել է 1795 թ. Աղա Մահմեդ խանի արշավանքի ժամանակ, որից հետո հուղար-կավորվել է Ս. Գեւորգ եկեղեցու հյուսիսային պատի մոտ։
 Նկարիչ Գևորգ Բաշինջաղյանը, որը մահացել է 1925 թ., թաղվել է Սայաթ-Նովայի գերեզմանի կողքին:
Թբիլիսիի հայկական նախկին Վանքի Մայր տաճարի գավթից (ավերվել է 1930-ական¬ թվականների վերջերին) Ս. Գևորգ եկեղեցու բակ են տեղոփոխվել և վերաթաղվել ռուսական բանակի նշանավոր հայ զորավարներ կոմս Միքայել Լորիս-Մելիքովի (1824-1888), Հովհաննես (Իվան) Լազարևի (1820-1879), Արշակ Տեր-Ղուկասովի (1819-1881) և Բեհբութ Շելկովնիկովի (1837-1878) մասունքները: Այստեղ կատարվել են նաև ազնվական ծագմամբ կամ հոգևոր-մշակութային վաստակ ունեցող  այլ անձանց թաղումներ։
Վերջին շրջանում եկեղեցու բակում է թաղվել Վիրահայոց թեմի 1972-2002 թթ. առաջնորդ Գևորգ արքե¬պիս¬կոպոս Սերայդարյանը։


ՄՈՒՏՔ 21-ՐԴ ԴԱՐ՝ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ՆՈՐՈԳՄԱՄԲ

Թբիլիսիի Սուրբ Գևորգը, որը ոչ միայն Վիրահայոց առաջնորդանիստ եկեղեցին է, այլև այս քաղաքում հայ ժողովրդի դարավոր ներկայության խոսուն վկան, 21-րդ դար էր հասել բազում փորձությունների միջով։ Շինությունն զգալիորեն վնասված էր, հյուսիսային և հարավային պատերին՝ վերից վար իջնող ճաքերով, քայքայված տանիքով և այլն։ Եկեղեցին անհապաղ նորոգման կարիք ուներ, որը բարեբախտաբար իրականացվեց 2013-2015 թվականներին Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի և հայտնի գործարար, ազգային բարերար Ռուբեն Վարդանյանի նախաձեռնությամբ։ Ստեղծվեց Սուրբ Գևորգ եկեղեցու վերա¬կանգնման հիմնադրամ, որին իրենց մասնակցությունը բերեցին մի խումբ բարերարներ։
Աշխատանքի սկզբում նախ կազմվել են շինության հիմքի, պատերի, տանիքի ու գմբեթի ամրակայման համապատասխան նախագծերը, զուգահեռաբար ուսումնասիրվել են եկեղեցու որմնանկարները Հայաստանի որմնանկարների վերականգնման գիտահետա-զոտական կենտրոնի (ղեկավար՝ Արժանիկ Հովհաննիսյան) և իտալացի վերականգնող պրոֆեսոր Ֆաբրիցիո Յակոբինիի կողմից։ Այնուհետև սկսվել և հաջողությամբ իրականացվել են եկեղեցու ամրակայման, ծածկի ու պատերի նորոգման աշխատանքները հայ և վրացի մասնագետների համագործակցությամբ (աշխատանքների համակարգող՝ Արթուր Ամիրխանյան)։ Բուն շինարարական աշխատանքն իրականացվել է վրացական մասնագիտացված կազմակերպության կողմից (ՓԲԸ ՄԳՎԻՄԷ), ծրագրի տնօրեն՝ ակա-դեմիկոս Օթար Չակվետաձե, ճարտարապետ-ռեստավրատոր՝ Անատոլի Սոլոմնիշվիլի, կոնստրուկտոր և գլխավոր ինժեներ՝ Զուրաբ Գաչիչելաձե։ Շինարարական աշխատանքների հետ ավարտվել է նաև որմնանկարների ռեստավրացինան, որի ընթացքում հայտնաբերվել են զգալի թվով նոր պատկերներ։
20-րդ դարի վերջերին և 21-րդ դարի սկզբներին, երբ Հայաստանում մեծ թափ ստացավ հին եկեղեցիների վերականգնումը և նորերի կառուցումը, Հայոց կաթողիկոսները մի մաղթանք սահմանեցին՝ «Երանի եկեղեցի շինողաց»։ Թբիլիսիի Սուրբ Գևորգի հիմնանորոգումն, այս շրջագծի մեջ լինելով, միաժամանակ առանձնահատուկ երևույթ է, քանի որ նորոգվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս՝ եղբայրական Վրաստանի հողում գտնվող հայկական եկեղեցին, հայ և վրացի հովանավորների միջոցներով ու հմուտ վարպետների ձեռքով, ուստի՝ այստեղ ևս ավելի քան պատշաճում է հայրապետական մաղթանքը՝ «Երանի եկեղեցի շինողաց»։


Կարեն Մաթևոսյան
պատմական գիտությունների դոկտոր

Խոջաբեկի Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի

khojabegi surb sargis

             Խոջաբեկը գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 16 կմ հարավ-արևելք, Խանչալի լճի արևելյան ափից 2 կմ հեռու, ծ. մ. 1930-1950 մ բարձրության վրա: Գյուղի միջով ձգվող Նինոծմինդա-Ախալքալաք մայրուղին այն բաժանում է երկու գլխավոր թաղամասերի, որոնցից աջակողմյանը Ս. Սարգիս եկեղեցու շուրջը տարածված հին թաղն է: Գյուղի մերձակա հնագիտական հուշարձանների առկայությունը փաստում է, որ Խոջաբեկի տարածքը բնակեցված է եղել վաղնջական ժամանակներից: Ներկայիս բնակչության նախնիները 1830 թ. փոխադրվել են Արևմտյան Հայաստանի Կարին նահանգի Ձիթող, Քոշկ գյուղերից: Խոջաբեկում առ այսօր պահպանվում են կիկլոպյան շարվածքով հնագույն բերդի ավերակներ, որոնք գտնվում են գյուղից 2,5 կմ արևմուտք հեռավորությամբ՝ Խանչալի լճի հյուսիս-արևելյան ափամերձ մի բլրակի վրա: Բլրակից ցած պահպանվում են «Ղալաչա» անվամբ հայտնի միջնադարյան գյուղատեղիի ավերակներ:

Այստեղ կան նաև եկեղեցու և գերեզմանատան մնացորդներ: Եկեղեցու հիմքերի վրա խոջաբեկցի հայերը 1985 թ. մի մատուռ են կառուցել՝ ներսում ագոցելով Ժ-ԺԱ դարերին բնորոշ հորինվածքային առանձնահատկություններով, պարզ ոճավորմամբ մի խաչքար (120 x 70 սմ): Մատուռի առջև կանգնեցված են երկու խոյաձև տապանաքարեր: Խոջաբեկի գործող եկեղեցին Սուրբ Սարգիսն է: Այն համակ սրբատաշ քարով (արտաքին չափերն են՝ 18,68 x 11,02 մ), արևմտյան ճակատից բացված միակ մուտքով, արևմտյան ճակտոնին կրկնահարկ զանգակատնով շինություն է:

Եկեղեցու նախնական շենքը կառուցվել է 1840-ական թվականներին: Այս առիթով 1848 թ. տեղի կոնսիստորիան զեկուցագիր է հղել Վեհափառ Հայրապետին՝ շեշտելով խոջաբեկցիների՝ եկեղեցին օծված տեսնելու ցանկությունը. «...Ախալցխայի նահանգի Խօջաբէկ, Բզաւէտ, Տրնկայ, Կորխ գիւղօրէից բնակիչք, թարց հաւանութեան իւրեանց, կառուցեալ են զփայտաշէն միջասահման եկեղեցիս, որոնց որմունքն են քարեայ և ծածկքն փայտեայ, յորժամ կամք եղև իմանալ գէթ զառիթն ընդ անցն իւր կամօք շինուեցան. պատասխանեցին շինողքն թէ՝ բարեպաշտութեամբ և ջերմեռանդ սիրով, աղքատութեամբ կառուցեալ են և եթէ ոչ պսակեսցի այն քրիստոնէական ջերմեռանդութիւն իւրեանց, այն է զի ի կիր ածցեն զայնս վասն առտնին շինուածոց...» (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 5, թ. 5):

Ըեկեղեցու օծումն ըստ ամենայնի կատարվել է ժամանակին և, մինչև նոր եկեղեցու հիմնադրումը, սուղ միջոցներով կառուցված հին եկեղեցին ծառայել է իր նպատակին: Նոր եկեղեցու կառուցման աշխատանքներն ընթացել են 1882-84 թթ., որի շնորհիվ խոջաբեկցիները, ականատեսի վկայությամբ, «...ունին մի փառաւոր սրբատաշ քարեայ թաղակապ եկեղեցի, որը Սրբազան Առաջնորդը օծեց ամսոյս 28-ին...» («Արձագանք», 1885 թ. N 3, էջ 41): Կառուցման և օծման մասին վկայում է եկեղեցու արևմտյան ճակատի փորագիր արձանագրությունը:

1990-ական թվականների սկզբներին սկսված վերանորոգչական աշխատանքներն ավարտվել են 1993 թ., իսկ նոյեմբերի 12-ին, Վիրահայոց թեմի առաջնորդ, երջանկահիշատակ Տ. Գևորգ արքեպիսկոպոս Սերայդարյանի ձեռամբ և մասնակցությամբ շրջանի հոգևոր հովիվ Տ. Եղիա ավագ քահանա Թազայանի, կատարվել է եկեղեցու վերաօծման արարողությունը. «Կեսդարյա ընդմիջումից հետո, նորաօծ Ս. Սարգիս եկեղեցում մատուցվեց առաջին Ս. Պատարագը: Պատարագիչն էր եկեղեցու հոգևոր հովիվ, արժանապատիվ Տ. Եղիա ավագ քահանա Թազայանը» (Աբրահամյան Վ., Բոգդանովկայի Ս. Սարգիս եկեղեցու օծումը. «Էջմիածին» 1993, ԺԱ-ԺԲ, էջ 17):

Հետագա տարիներին, տեղի բնակչության միջոցներով և շրջանի ղեկավար այրերի՝ Ռաֆիկ Արզումանյանի և Մելս Բդոյանի աջակցությամբ, եկեղեցում ընթացել են մասնակի վերանորոգչական աշխատանքներ. բարեկարգվել են Սուրբ Սեղանը, Խորանը, ցանկապատը, վերնատունը: Սուրբ Սարգիսը հիմնարար վերանորոգության է ենթարկվել միայն 2004 թվականին՝ Արմեն և Թաթուլ Ղարսլյանների նյութական օժանդակության շնորհիվ: Այսօր եկեղեցին զարդարում են շրջանում գործող ճանաչված նկարիչ Կարլեն Ղարսլյանի հեղինակած սրբապատկերները: Եկեղեցում գործում է նաև հոգևոր երգչախումբ:

 

Նյութը պատրաստված է Ս. Կարապետյանի

«Ջավախք» աշխատության հիման վրա

Նորաշեն 2007/3 (9), էջ 2

ԹԻՖԼԻՍԻ ՀԱՅՈՑ ՎԱՆՔԸ

vanq

             Վանքի տաճարը գտնվում է նախկին՝ Գարեուբանիի (Ներքին թաղ) կամ Վանքի Մեծ, այժմ՝ Աթոնելի փողոցում, Քուռ գետի աջ առափնյակին:

Առաջնորդանիստ Վանքի հիմնադրությունն ավանդաբար վերագրվում է Ս. Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակաշրջանին, սակայն կառուցման տարեթիվ է համարվում 931 թ. :

Հայոց տաճարը ճարտարապետական իր գեղեցկությամբ ու հզորությամբ գերել է ժամանակի մեծերին: Տարբեր ժամանակներում վանք են այցելել ռուսաց կայսր Նիկոլայ Երկրորդը, ու նաև անդրադարձել՝ ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենը, գիտնական Անտոն Գյուլդենշտեդան, այլք...

Վանքը մի շարք կառույցների ամբողջական համալիր էր՝ երեք գմբեթ, զանգակատուն, աշտարակ, դարպաս, շրջապարիսպ, մատուռ, թանգարան, առաջնորդարան և այլն: Ուներ սակավադեպ և ուշագրավ հորինվածք. «...եռանավ (վեց սյունից), եռասեղան և եռագմբեթ վանքի տաճարը, իբրև ինդօրինակություն Սանահնի վանքի Աստվածածին եկեղեցուն 1211 թ. կցված եռանավ (վեցասյուն) գավիթ-ժամատան» (Մելիքսեթ-Բեկ Լ., Հայերը Վրաստանում, «Кавказ и Византия», Երևան, 1979, էջ 178):

Բազմադարյա պատմության ընթացքում վանքը ենթարկվել է բազմաթիվ նորոգությունների և վերակառուցումների: 1480-ի վերանորոգումն այն աստիճան հիմնավոր է եղել, որ հետագայում այդ տարեթիվը մինչև իսկ նկատվել է որպես հիմնադրման թվական. «...շենքը կառուցված է Տփղիսի քաղաքացիների (մոքալաքների)՝ Ավսարքիսովի, Բաստամովի, Նազարբեկովի, Օզաանց և վրացի իշխան Սոլաղովի ծախքով 1480-ին» (Մելիքսեթ-Բեկ Լ. Մ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. Գ, Երևան, 1955, էջ 265): Վանքն առավել պարբերական վերանորոգումների է ենթարկվել 18-րդ դարում, Ամենայն հայոց Աստվածատուր Համադանցի կաթողիկոսի (1715-1725) և վրաց Վախթանգ Զ թագավորի (1719-1724) գահակալության օրոք:

19-րդ դարի ընթացքում Վանքը ոչ միայն ենթարկվում է բազում նորոգությունների, այլև համալրվում նոր կառույցներով՝ շանգարան, դարպաս, առաջնորդարան, որի շինարարության արձանագրությունն ագուցված է զանգակատան պատի մեջ և դեռևս գոյություն ունի:

1893 թ., Միքայել Թամամշյանի նախաձեռնությամբ և բարեգործ Ավետիս Ղուկասյանի ծախսով սկսվում է կառուցվել վանքի կրոնա-պատմական Ղուկասյան թանգարանը: 1902-ին, փետրվարի 21-ին, Վարդանանց տոնի առիթով և ձեռամբ Խրիմյան Հայրիկ Կաթողիկոսի, հանդիսավոր պայմաններում կատարվում է թանգարանի բացման արարողությունը, սակայն Թբիլիսիի քաղաքային իշխանությունների որոշմամբ թանգարանի շենքը ոչնչացվում է 1939-ին:

1882 թ. վանքը լիովին վերանորոգումների կարիք ուներ: Սակայն այս անգամ նրա 400-ամյա հոբելյանի առիթով հրապարակվում է ոչ թե նորոգելու, այլ հին եկեղեցին իսպառ քանդելու և տեղում բոլորովին նոր եկեղեցի կառուցելու հրավեր («Արձագանք», 1882, N 10): 1884-ի մարտի 4-ին Վանքի ապագա վերաշինության հարցերը քննելու նպատակով հրավիրվում է մասնաժողով, մասնակցությամբ՝ Հովհաննես Չիթախյանի, Ալեքսանդր Մանթաշյանցի, Իսահակ Ծովիանյանցի, Հարություն Շամխարյանցի, Գաբրիել Սունդուկյանի և Ալեքսանդր Սունդուկյանցի («Արձագանք», 1884, N 10, էջ 142): Վերաշինությունն ավարտին է հասցվում 1901-ին: Վերաօծման արտոնությունը տրվում է թեմակալ առաջնորդ Տ. Գևորգ արքեպիսկոպոս Սուրենյանցին («Մասիս», 1901, N 52, (29 դեկտ.), էջ 832):

Միջնադարյան Հայաստանի բազմաթիվ այլ վանքերի օրինակով՝ Տփղիսի Վանքն ուներ նաև կալվածքներ: 1816 թ., օրինակ, վանքապատկան էին թվով 23 վարձատու բնակելի շենքեր:

...1920-30-ական թթ. Վանքն անխնամ, բայց շարունակում էր գոյատևել: 1938 թ. Թբիլիսիի քաղաքային խորհրդի որոշմամբ վճռվում է քանդել նաև հայոց նվիրական Վանքը: Ժամանակի մամուլի պնդմամբ՝ դա կատարվում է իբր մինչև իսկ հայերի խնդրանքով. (Թիֆլիսի խորհրդի նախագահությունը բավարարեց Թիֆլիսի աշխատավոր հայերի միջնորդությունը, որոնք խնդրում էին քանդել Վանքի եկեղեցու շենքը: Հողամասը կհատկացվի հայկական լրիվ միջնակարգ դպրոց կառուցելու համար» («Խորհրդային Վրաստան» (1938, N 85, 23 սեպտեմբեր):

1937-38 թթ. Վանքի տեղում կառուցվեց այսօր գործող թիվ 104 հայկական դպրոցը: Իսկ վանքն իսպառ վերացավ՝ բացառությամբ զանգակատան՝ որպես լուռ վկա փառավոր ու հզոր Հայոց Վանքի... և մասամբ՝ առաջնորդարանի, որն այսօր պարզապես բնակելի շինություն է:

Առաջնորդանիստ Վանքը հայտնի էր նաև ազգային իր զերեզմանոցով: Այն գոյություն ուներ առնվազն միջնադարից, բայց պատմական ու նվիրական հուշարձանը պահպանելու և այն խնամելու նպատակով բավականաչափ միջոցներ չեն ձեռնարկվել: Այդ է պատճառը, որ գերեզմանատանը գտնված ու մինչև 1939 թ. պահպանված մեզ հայտնի տապանաքարերը պատկանում են 19-20-րդ դարերին: Վանքի գերեզմանատանն ամփոփված էին հայ նշանավոր մարդկանց աճյունները, այդ թվում՝ թեմակալ առաջնորդներ՝ Տ. Գաբրիել արքեպիսկոպոս Այվազյան (1812-1880 թթ.), Տ. Խորեն եպիսկոպոս Ստեփանյան (1840-1900 թթ.), Տ. Եսայի արքեպիսկոպոս Աստվածատուրյան, Տ. Գարեգին արքեպիսկոպոս Սաթունյան (1852-1910 թթ.), գեներալներ Կոմս Լոռու Մելիքյան (1824-1888 թթ., այժմ աճյունը տեղափոխված է Թբիլիսիի Ս. Գևորգ առաջնորդանիստ եկեղեցու բակ), Բահբութ Շելկովնիկյանց (1837-1878 թթ., այժմ աճյունը տեղափոխված է Թբիլիսիի Ս. Գևորգ առաջնորդանիստ եկեղեցու բակ), Թբիլիսիի քաղաքապետներ՝ Ալեքսանդր Մատինյանց (1843-1909 22.), Պողոս Իզմայիլյան (1852-1895 թթ.), պետական խորհրդական Դավիթ Ղորղանյանց (1831-1900 թթ.), դրամատուրգ Գաբրիել Սունդուկյան (1825-1912 թթ., այժմ աճյունը տեղափոխված է Թբիլիսիի Հայ գրողների և հասարակական գործիչների Պանթեոն), «Արձագանք» պարբերականի գլխավոր խմբագիր Աբգար Հովհաննիսյան (1849-1904 թթ.), «Մեղու Հայաստանի» պարբերականի գլխավոր խմբագիր Պետրոս Սիմոնյան (1830-1911 թթ.), մեծահարուստներ՝ Ալեքսանդր Մանթաշյանց (1849-1911 թթ., հուշաքարը տեղակայված է Թբիլիսիի Ս. Էջմիածին եկեղեցու բակում), Հովսեփ Էյֆենդյանց (1806-1862 թթ.) և այլ երախտավորներ...

 

Նյութը պատրաստված է Ս. Կարապետյանի

«Հայկական եկեղեցիները Վրաստանում»

Անտիպ աշխատության հիման վրա

Նորաշեն 2007/1 (7), էջ 7-8

Թբիլիսիի Սուրբ Նշան Սուրբ Նիկողայոսի Եկեղեցին

tbilisi surb nshan

              Գտնվում է Հերակլի հրապարակից ոչ հեռու՝ Հ. Հակոբյան և Սերեբրյաննայա փողոցների հատույթում:

Եկեղեցու հիմնադրման ստույգ ժամանակը հայտնի չէ, սակայն առկա տվյալները փաստում են, որ այն գոյություն է ունեցել առնվազն ԺԷ դարից ի վեր: Դրա վկայություններից են 1624 թ. ստեղծված Խորհրդատետրի հիշատակարանում նշված տեղեկությունները:

Զանց առնելով վերոնշյալ տվյալների առկայությունը, որոնք աներկբա փաստում են, որ առնվազն 1624 թ.-ից ի վեր Տփղիսում եղել է Ս. Նիկողայոս անվամբ հայոց եկեղեցի (որին բարեպաշտ հայերն ընծայում էին հայերեն ձեռագրեր և եկեղեցական զանազան իրեր), 1837 թ. Պ. Իոսելիանին առաջ է բերել առկա տվյալներին արմատապես հակասող հնարովի մի պատմություն այն մասին, թե իբր նախկինում (հարկ է հասկանալ՝ 1703 թ.-ից առաջ) եկեղեցին եղել է վրաց ուղղափառների ձեռքում (Иоселиани П., Описание древностей города Тифлиса, 1866, էջ 258 (բնագրում՝ «Сурб-Нишан, бывшая в руках пправославных , во имя св. Николая Чудотворца): Այլ տեղերում Պ. Իոսելիանին նշել է, որ «Ս. Խաչ (Ս. Նշան) եկեղեցու հիմնադրման ժամանակն անհայտ է: Հնուց այստեղ պահվում է Անդրեաս առաքյալի գանգի մասը» (բնագրում՝ «Церковь Св. Креста (Сурб Нишан). Время основания ее неизвестно. Здесь сохраняется издревле часть черепа Апостола Андрея», տե՛ս նույնի Древние памятники Тифлиса, V, СПБ, 1844, էջ 120):

Հիմնազուրկ և, ըստ էության մտացածին սույն պնդումն ավելի ուշ, առանց քննության, շրջանառել է նաև Գ. Աղայանցը. «Աւանդաբար ասում են, որ Ս. Նշան եկեղեցու տեղը առաջ եղել է վրաց Ս. Նիկողայոս Սքանչելագործի եկեղեցի, որը հայերը գրաւելով տեղը շինել են համանուն եկեղեցի» (ՀԱԴ, ֆ. 332, ց. 1, գ. 102, թ. 8):

Համանման մեկ այլ տեղեկագրի հեղինակն էլ նշել է. «Այս եկեղեցին, ինչպես և հայկական շատ եկեղեցիներ Վրաստանում մի ժամանակ եղել է ուղղափառության ձեռքին, նվիրված է Նիկողայոս Հրաշագործին» («Кавказский календарь на 1886 г.», Тифлис, 1885, с. 152 (բնագրում՝ «Церк. эта как и многие арм., в Грузии была некогда в руках православнаго, посвященная Николаю Чудотворцу»):

Դարձյալ ավանդության վկայակոչմամբ իբր հայոց եկեղեցուց առաջ (այս դեպքում 1701 թ.) տեղում վրաց եկեղեցու գոյության մասին նշել է նաև Թ. Կվիրկվելիան (Квирквелия Т., Старотбилисские названия, «Вечерний Тбилиси», 6.11.1991 (բնագրում՝ «По преданию, на этом месте в старину стояла православная церковь. После того, как она была разорена и разрушена, новая возведена армянской общиной»).

Հիմք ընդունելով նույն «ավանդությունը»՝ նորագույն շրջանի մեկ այլ հետազոտող եկեղեցու նախնական շենքի վրացականությունը հիմնավորելու համար վկայակոչում է Ս. Նիկողայոս անվան առկայության հանգամանքը. «Հարկավոր է մտածել և ոչ առանց հիմքի, որ ըստ հին վրացական ավանդույթի Ս. Նիկողայոսի անունը պահպանվել է ի սկզբանե վրացական, սակայն՝ հայկական Ս. Նշանի վերափոխված եկեղեցում» (Арвеладзе Б., նշվ. աշխ., էջ 14-15 (բնագրում՝ «Нужно думать, и обезосновательно, что, по древней грузинской традиции, имя святого Николоза сохранилось в названии исконно грузинской, но обращенной в армянскую церковь – Сурб Нишан…». Տողերի հեղինակը թերևս առաջնորդվել է վաղուց մերժված այն կարծիքով, թե «...այդ սրբի պաշտամունքը հայաստանում ընդունված չի եղել» (Ուլուբաբյան Բ., Հասրաթյան Մ., Դադիվանք, «Հայկազյան Հայագիտական Հանդես», հ. Ը, Պէյրութ, 1980, էջ 37-38): Իրականում Ս. Նիկողայոսի պաշտամունքը լայնորեն տարածված է եղել նաև Հայաստանում, որի ամենատարբեր գավառներում նշյալ սրբի անվամբ օծվել են բազմաթիվ եկեղեցիներ (Ակն գավառի Կամարակապ և Նարվեր գյուղերի եկեղեցիները, Երզնկա գավառի Բթառիճ գյուղի մոտի վանքը, Տիվրիկ գավառի Զիմարա գյուղի եկեղեցին, Ծար գավառում Դադիվանքի որմնանկարներից մեկը և այլն):

Ի վերջո, հարկ է խոստովանել, որ գոյություն չունի գոնե այնպիսի մի փաստ (բացառությամբ մտացածին «ավանդության»), որը թեկուզ ակնարկաբար վկայեր 1703 թ.-ից առաջ գոյություն ունեցած եկեղեցու վրացապատկանության մասին, մինչդեռ փաստորեն առկա են եկեղեցու հայկականությունը հավաստող ԺԷ դարի մի շարք վկայություններ: Ինչ վերաբերում է ԺԸ դարի ընթացքում եկեղեցու բազմափուլ վերաշինությանն ու համալրմանը, ապա այս մասին պատմող վկայություններն էլ առավել բովանդակ և մեծաթիվ են:

Սրանց շարքում, անշուշտ, առաջնային է 1703 թ. եկեղեցին հիմնադրելու և 17 տարվա ընթացքում կառուցելու մասին պատմող ցարդ պահպանված արձանագրությունը.

Եկեղեցու հյուսիսային մուտքին՝ 13 տող.

Յ(իսու)ս Ք(րիստո)ս | շն(ո)րհօք ս(ուր)բ հոգ(ո)յն եղեւ հիմ|նարկ(ու)մն եւ շին(ու)մն ս(ուր)բ Նշանի | եկեղ(ե)ցոյս, թվ(ի)ն ՌՃԾԲ (1703), ի թ(ա)գ|աւորութե(ան) Լեվան խ)աՕնին եւ իւր որդո|ցն, ի հ(ա)յր(ա)պետուե(ան) տ(եառ)ն Ն(ա)հ(ա)պետին, | ես՝ մէլիք Կիօրկիս, որդի տանուտէր Ասլամազի, շինեցի | զտ(ա)ճ(ա)րս զայս, որ յանուն ս(ու)րբ Նիկող(ա)յոսի, յիշ(ա)տակ ի|նձ եւ ծն(ո)ղ(ա)ցս եւ եղբարցս իմոց եւ կող(ա)կցոյս Խանփէր|վանին եւ որդոցս՝ Զուրապին եւ Պապին, դստերցս եւ | բազմաշխատ ք(ա)հ(ա)ն(ա)յիս իմոց տ(է)ր-Մովսէսին, եւ ես մէլիք Գիօրգիս | վճարեցի ըզկին սմայ ամ(ենայ)ն ամի ՌՃԿԹ (1720)-ին, մնաց կ(ա)թողիկ|էն՝ յ(ի)շ(ա)տ(ա)կ անջնջելի աւարտողաց:

Հրատ. Мурадян П., նշվ. աշխ., էջ 69:

Մեծարժեք են նաև զշբեթի (1780) (Мурадян П., նշվ. աշխ., էջ 70, դռան (1781) (Նույն տեղում), նոր դռան (1833) (Նշվ. աշխ., էջ 70-71) և այլ կառուցումների ու նորոգումների մասին պատմող արձանագրությունները:

Առանձնապես հանգամալից են ԺԸ դարում ծավալված շինարարական ընթացքը լուսաբանող հիշատակությունները. «Շինեալ ի տանուտէր Ասլամազայ իսկ զկնի 1703 նորոգեալ ի մէլիք Գիօրկւոյն և զկաթուղիկէն յետոյ շինեալ ի Մէհրապ աղայն Շարիպէկեան 1784:

Տանուտէր Ամիր և որդի տանուտէր Ասլամազն շինեցին Ս. Նշանիս Ս. Նիկողայոսի եկեղեցին իւր ժամատնով և շրջապատով Խօջա Պարխուտարը և կողակից Դարէճանը շինեցին Ս. Նշանի զանգակատունը իւր խցովը: Պարխուտարի դուստր՝ Եագունդը իւր հօր շինած զանգակատունը քանդվել էր, կրկին նորոգեց իւր խաչով:

Տանուտէր Գիօրգին վերստին շինեց և նորոգեց Ս. Նշանը հիմքից, մեծացրեց կամարաձև և գեղեցիկ յօրինուածով ՌՃԾԲ (1703) թուին, ՌՃՂ (1741)-ին օրհնեցին և պատարագ մատուցին և այդ տարի մեռաւ մէլիք Գիօրգին:

Մէլիք Գիօրգին և կողակից Խամփէրվանը մի աշուռխանայ շինեցին եկեղեցւոյս յիշատակ:

Ուստայ բանահ Յակոբը, իւր աշակերտ Սարգիսը նուիրեց եկեղեցու շինութեան ժամանակ, որ ծառայութիւն անէ, տարին մի լիտր ձէթ, մի չարէք մոմ:

Խօզօյենց Առաքելն ու կողակիցը եկեղեցւոյս մէկ խցի տեղ և զերեզմանատուն առան:

Ալահղուլունց Մուրատի որդին Մարտիորսն և Փանոսը ժամատան մեծ դուռը շինեց:

Անդոյան Ղզիլեանց Դարէջան և որդիք Գիօրգին և Յարութիւնը մէկ դուքան տուին լուսագին:

Գասպարի որդի Մովսէսը, Յոհանը և Յովսէփը իւրեանց անյիշատակ մեռած քուերորդի Մկրտումի յիշատակին, տունը գրաւ էր մնացել, թափեցին, Մկրտումին եկեղեցում թաղեցին, տունը տուին եկեղեցուն, որ իրանցն էլ գերեզմանատուն լինի:

Թէմուրազ արքան տեսնելով առաջին թագաւորաց գրեանքը, իւրեանց ևս նորոգեցին և ղաղավաթլամայ գիր չմնայ, ինչպէս որ քաղաքացիք կամենան այնպէս անեն, ոչ ինքը ոչ իւր իշխանները իշխելու հրաման չունենան:

Դիւան Օթարը իւր կողակից Խամփէրջանը, որ Էյնալ մէլիքի տղայ Ռոստոմից մէկ դուքան գնեց՝ տուեց Վանքին, ս. Նշանին, Ջգրաշէնին, Նորաշէնին, Մօղնին, Բետղեհէմին, Քամոյենց եկեղեցուն, դուքանի քրեհից ութ մոմապատ մէկ-մէկ ամսէնը մէկ անգամ, որ միշտ յայսմաւուրք կարդան:

Մահտեսի մեծ տէր Նիկողայոսը եկեղեցու դուռը փոխեց նոր տաշած քարով:

Մէհրապ աղայի որդի Ենովք աղան շինեց հրաշալի կաթուղիկէն, կանաչագոյն փայլուն և պայծառ չինարին, հոյակապ և բարձրաբերձ գմբէթով, որ 50 տարուց առաջ եկեղեցին շինուած, բայց չէր լրացված, գլուխը ոսկեզօծ խաչով, գմբէթի տակ բոլորակի վերնատուն, սորա շուրջը 12 առաքեալների և 4 աւետարանիչների պատկերներով զարդարեց, առանց ծախս խնայելու և բեմի երկարութեամբ տնօրինական 7 պատկեր շարեց քանդակուած քարերով» (ՀԱԴ, ֆ. 332, ց. 1, գ. 102, թ. 8):

1837 թ. նշվել է, որ «Այս եկեղեցին կառուցված է քաղաքացի (մոքալաք) Ամիր Մամասախլիսի ծախքով, որի տոհմից այժմ կենդանի է Զուրաբ Մելիքովը» (Մելիքսեթ-Բեկ Լ., նշվ. աշխ., էջ 266-267):

1830 թ. ներքուստ եկեղեցու արևմտյան ծավալները նկարազարդվում են երեցփոխ Ավետիք Փիրոյանի նախաձեռնությամբ (ՎԱԴ, ֆ. 500, ց. 8, գ. 74, թ. 5):

1837 թ. Վրաստանի հայերի վիճակավոր առաջնորդի պարտավորությունները ստանձնած Թադեոս ծայրագույն վարդապետը եկեղեցին բարեզարդելու կապակցությամբ երեցփոխին հղած գրության մեջ նշել է բոլոր անհրաժեշտ այն աշխատանքները, որոնք կարևոր էին եկեղեցու նորոգության համար (Մատենադարան, ֆ. 49, թղթ. 148, վավ. 179):

Նորոգումներ են կատարվել նաև 1868 թ.: Ընդամենը 1020 ռուբ. ծախս պահանջող աշխատանքները ներառել էին խաչկալի նորոգում (300 ռ.), ներքին ծավալների սպիտակեցում (500 ռ.) և այլն (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 5061, թ. 1):

Հերթական նորոգությունների անհրաժեշտությունը զգացվել է արդեն 1894 թ. «Քաղաքի կենդրոնի եկեղեցիներից Ս. Նշանն արդէն իսկ մի պատկառելի հնութիւն է, եթէ շուտով նորոգութիւն չը կատարուի, վտանգի կենթարկուի» («Արձագանք», 1894, դ 65, էջ 1):

Խորհրդային տարիներին եկեղեցու շենքը հարմարեցվում է տարբեր նպատակների համար. «Համաշխարհային պատերազմի տարիներին եկեղեցին դարձրին մակարոնի և վերմիշելի պահեստ: Ավելի ուշ այն վերածվեց Ազգային գրադարանի գրապահոցի (հիմնականում այստեղ պահվում էր հայ պարբերական մամուլ)» (Գենո, Անէանում է Թիֆլիսի պատմությունը..., «Լրագիր Օր», 1996, 18 հունվարի, էջ 6):

Տասնամյակներ անխնամ և առանց որևէ նորոգության մնացած Ս. Նշան եկեղեցին 1990-ական թվականների վերջերին արդեն գտնվում էր բավականաչափ քայքայված վիճակում: 1998 թ. սեպտեմբերին Վրաստանի հուշարձանների պահպանության մի քանի աշխատակիցներ, եկեղեցու ճակատագրով մտահոգ, մերձաբնակ հայերին հայտարարում են, որ, եթե հայերը մեկ ամսվա ընթացքում նորոգության աշխատանքներին ձեռնամուխ չլինեն, եկեղեցին կփոխանցվի վրաց պատրիարքարանին («Голос Армении», 1998, 26.09, դ 108, էջ 1):

2002 թ. հոկտեմբերի 20-ի գիշերը, մի դեպքում «անհայտ» («Вечерний Тбилиси», 2002. 22-23 октября, դ 121. Ի դեպ, հաղորդագրության մեջ չի մոռացվել, որ շուրջ 300 տարի առաջ կառուցված եկեղեցին մինչև ԺԹ դարի կեսերը իբր պատկանել է վրաց ուղղափառ եկեղեցուն, որից հետո միայն տիրել են հայերը (բնագրում՝ «Здание церкви построено 300 лет назад, до середины XIX века оно принадлежало грузинской православной церкви, потом перешло к армянской церкви»), մյուսում «մի թափառաշրջիկ ռուսի անզգուշության» (“asaval-dasavali”, 28.10-02.11, 2008, դ 44) պատճառով եկեղեցու ներսում հրդեհ է բռնկվում, որը 9 հրշեջ մեքենաներ հազիվ են կարողանում հանգցնել...

Հրդեհից հետո եկեղեցու վթարային գործոնը անհամեմատ մեծացել է: Ներկայումս տակավին կանգուն եկեղեցին օրհասական վիճակում է:

Շինության մեզ հայտնի ամենավաղ նկարագրությունը հեղինակել է Պ. Իոսելիանին 1837 թ. «Սուրբ Նշանաց եկեղեցի կոչվածը հոյակապ է, գմբեթավոր, հանուն սուրբ Նիկողայոսի, չորս սյան վրա կառուցված: Սրա գմբեթը կանաչ աղյուսով է ծածկված, իսկ եկեղեցին ու թևերը կղմինդրով: Սրա մեջ կա երեք խորան. միջինը մեծ, հանուն սուրբ Նիկողայոսի, հյուսիսայինը՝ հանուն Անդրեաս առաքյալի, և հարավայինը՝ սուրբ Գևորգի» (Մելիքսեթ-Բեկ Լ., նշվ. աշխ., էջ 266):

Շատ ավելի ուշ կառույցի ճարտարապետական նկարագրությունը (առաջին անգամ կատարված չափագրությամբ հանդերձ) ներկայացրել է ճարտ. դր. Մ. Հասրաթյանը (Асратян М., Памятники средневековой архитектуры в Тбилиси, II международный симпозиум по армянскому искусству, Ереван, 1978):

Ս. Նշան եկեղեցին ունի ԺԷ-ԺԸ դարերում հայ եկեղեցաշինության մեջ լայն տարածում գտած գմբեթավոր եռանավ բազիլիկի հորինվածք: Սրածայր վեղարով ավարտվող արտաքուստ 12 նիստանի թմբուկը և թաղերը ներքուստ պահում են երկու զույգ հաստահեղույս սյուները: Հիմնական շինանյութը աղյուսն է: Ծածկերը կղմինդրապատ են:

Ներքուստ որմնանկարված է, որը հավանաբար Հովնաթանյան դպրոցի գործ է: Երեք մուտքերը բացված են մեկական՝ հյուսիսային, հարավային և արևմտյան ճակատներից: Արևմտյան ճակտոնի գագաթին ունի ութ սյուների վրա կանգնած զանգակատուն, իսկ հյուսիսային մուտքի առջև՝ քառասյուն նախամուտք: Որմերը հարուստ են հայերեն վիմագրերով:

Գերեզմանոցը գլխավորապես տարածվում էր եկեղեցու հյուսիսային, մասամբ նաև արևմտյան կողմում: 1970-ական թվականներին հյուսիսային հատվածում գտնվող տապանաքարերի մեծ մասն ասֆալտապատվել է: Ցարդ նկատելի են միայն ավելի բարձր սակավաթիվ այն տապանաքարերը, որոնք հնարավոր չի եղել ծածկել ասֆալտով:

Եկեղեցական իրեր. եկեղեցում կամ նրա սպասավորների մոտ գտնված սրբությունների, մասունքների գոյության մասին հայտնի առաջին տեղեկություններից մեկը 1837 թ.-ից է. «Այստեղ կա բազմամասն պատկեր սուրբ Նիկողայոսի, հույժ սքանչելագործ, որի մեջ ամփոփված է Անդրեաս առաքյալի ճակատը: Բացի սրանից, այս եկեղեցու ավագերեց Օհաննես Զարափովն իր տանը պահում է ինչպես կենարար փայտը, նույնպես և այլ սրբոց մասունքները, որ նրա նախնիները ժառանգաբար թողել են նրան և որը շատերին բուժում է. սրանք պաշտելի են ինչպես հայերից, նույնպես և վրացիներից, իսկ հին ժամանակները թագավորական տնից ևս պաշտված են եղել: (Այս քահանան) երբեմն փոխադրում է այն իր տնից եկեղեցի, որպեսզի քրիստոնյաները պաշտեն և համբուրեն այն, ու կրկին իր տունը վերադարձնում» (Մելիքսեթ-Բեկ Լ., նշվ. աշխ., էջ 266-267):

Համաձայն 1838 թ. մարտի 8-ին կազմված տեղեկագրի՝ Ս. Նշան եկեղեցուն պատկանել են 168 միավոր ոսկյա և արծաթե իրեր (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 39, թ. 56-61):

Եկեղեցապատկան և հասութաբեր կալվածքների վերաբերյալ ուշադրության արժանի է 1838 թ. կազմված սույն տեղեկագիրը. «Եկեղեցին Ս. Նշանի կառուցեալ բարձրագոյն պարըսպաւ հանդերձ, ի շրջակայս իւր ունի դատարկ տեղի հազար հարիւր տասն և վեց գազ Գազանդարինե (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 39, թ. 61):

1898 թ. քաղաքի 5-րդ մասում գտնվող 5000 ռուբլի գնահատվող եկամտաբեր սեփական կրպակը եկեղեցուն նվիրաբերել է պետական խորհրդական Գրիգոր Սոլոմոնյան Աբիսալոմյանցը (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 18, գ. 363, թ. 127):

 

Նյութը պատրաստվել է ըստ

Սամվել Կարապետյանի «Վերադարձման պահանջ» գրքի

Նորաշեն 2008/1(13), էջ 2-4

Թբիլիսիի Մուղնու Սուրբ Գեվորգ Եկեղեցին

Tbilisii mughnu  surb gevorg

             Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցին գտնվում է Թբիլիսիի Ախոսպիրելի փողոցում: Սուրբ Գևորգը դասվում է այն եկեղեցիների շարքին, որոնք Վիրահայոց թեմից բռնագրավվել են դեռ Խորհրդային միության օրոք և առ այսօր չեն վերադարձվել: Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցու վիճակն այսօր օրհասական է և գտնվում է փլուզման եզրին:

 Հին Տփղիսում Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցին հայ հոգևոր և մշակութային խոշոր օջախներից է եղել: Իր անունը նա ստացել է Աշտարակ քաղաքից քիչ հեռու գտնվող նույնանուն գյուղից, որի Հովաննավանք անունով մենաստանից Թբիլիսի էին տեղափոխել Սուրբ Գևորգի մասունքները և արծաթե սրբապատկեր: Ասում են, այդ մասունքները բերվել էին վրացական թագավորներից մեկի ժառանգին բուժելու նպատակով, թեև արքայորդին մահացել էր, երբ դրանք դեռ ճանապարհին էին: Մասունքները փոխադրվել էին նորակառույց եկեղեցի:

Այդ օրերից բուժիչ իրենց հատկությամբ երկուսն էլ մեծ հռչակ էին վայելում հայ-վրացական միջավայրում և պահվում էին երկդռնանի հատուկ տուփի մեջ՝ Մուղնու եկեղեցում: Ինչ վերաբերում է տաճարի հիմնադրման ստույգ տարեթվին, ապա վարկածները բազմաթիվ են: Հետազոտողների մի մասը հիշատակում է 1537 թ. (Պլ. Իոսելիանի), մյուսը՝ 1751 թ., հիմնվելով հետևյալ վկայության վրա. «Իշխան Բեհբութովների պալատին կից կա գմբեթավոր եկեղեցի հանուն սուրբ Գևորգի՝ կոչեցյալը, որ կանգուն է չորս սյան վրա: Բացի մեծ գմբեթից, այս եկեղեցու երեք անկյուններում դրսից շինված են երեք փոքր գմբեթներ: Այս երեք գմբեթներից մեկը զանգակների համար է, իսկ (մնացած) երկուսը՝ դատարկ են: Սա կառուցված է քաղաքացիներ (մոքալաքներ) Մանդենովի, Բաստամովի և Բաշինջաղյանի ծախքով...» (Մելիքսեթ-բեկ Լ. Մ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. Գ., երևան, 1955, էջ 22): Եւ սակայն, եկեղեցու հիմնադրման վերաբերյալ կա նաև վկայություն: Փաստորեն վերոհիշյալ երեք տոհմերը հանդիսացել են 1751 թ. եկեղեցու վերաշինողները, այլ ոչ՝ հիմնադիրները, և Մուղնու Սուրբ Գևորգը կառուցվել է դեռևս 1356 թ.: Համենայն դեպս արդեն հաջորդ՝ 15-րդ դարի ձեռագրերում եկեղեցին հիշատակվում է ինչպես իր, այնպես էլ՝ Կամակատար Սուրբ Աստուածածնի և Գէորգեա զօրավարի անուններով:

1763 թ. Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցին հիշատակվում է որպես. «...Հաղբատու վանիցն վիճակք» («Ջամբռ», էջ 49): 1784 թ. եկեղեցին Հաղպատի թեմի մեջ մտնող Թիֆլիսի հայոց 7 եկեղեցիներից մեկն էր («Դիվան Հայոց Պատմության. Ղուկաս Կարնեցի», նոր շարք, հ. Ա. Երևան, 1984, էջ 479):

1789 թ. կառուցվում է եկեղեցու զանգակատունը (գուցե զանգակատներից մեկը): Այդ մասին հայտնի էր դարձել 1900 թ. նորոգման ժամանակ. «Թիֆլիսի Մուղնու Սուրբ Գէորգ եկեղեցու զանգակատան կաթուղիկէն քանդելիս մէջը գտնուած է մի քար հետեւյալ արձանագրութեամբ վրացերէն լեզուով. «Զանգակատունս այս շինեցի ես Տէր Շմաւոնեանց Զուրաբի աղախին և մղդսի Զուրաբի կին, մեղաւոր մղդսի Էսթեր. 1789թ.» («Բիւզանդիոն», 1900, 2 նոյեմբ., №1241, էջ 3):

1795 թ. պարսիկները թալանում են եկեղեցին, բայց շնորհիվ Տեր Գրիգոր ավագ քահանա Տեր-Շմավոնյանի հնարավոր է դառնում պահպանել եկեղեցապատկան իրերի մի մասը:

1852 թ. եկեղեցին անմխիթար վիճակում էր և մոտ 4500 ռուբլի (արծաթ դրամ) էր հարկավոր այն վերականգնելու համար: Աշխատանքներին հետևում է երեցփոխ Գևորգ Մանդինյանցը: Ցավոք, շինարարական աշխատանքների ընթացքի մասին գրավոր տեղեկություններ չեն պահպանվել: Հայտնի է միայն, որ 1860 թ. ծրագրվում էր քանդել հյուսիսային կողմում գտնվող իշխանուհի Մարիա Բեգթաբեգյանցի, դերձակ Ցաբոյի, Գիորգի Ամիրաղյանցի, Փողինյանցի և Քալինովի տները և նոր ու առավել ընդարձակ տարածքը հատկացնել եկեղեցուն: Պարսպի շինարարությունը ենթադրում էր 1000 ռուբլու ծախս: Աշխատանքներին հետևում էին իշխան Ղահրամյան Արղությանցը, Եագոր Թամամշյանցը և Նիկոլայ Միրիմանյանցը: Արդեն 1893 թ. նոր և հիմնավոր նորգումներ սկսելու նպատակով Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցու ծխականները գումարում են ընդհանուր ժողով: Ժողովին հետևած հետագա գործողությունների մասին փաստացի տեղեկություններ, ցավոք, չունենք:

Նշենք նաև, որ Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցու բակում, հատկապես եկեղեցու հյուսիսային կողմում ամփոփված հանգուցյալների թվում են մանկավարժ-խմբագիր Նիկողայոս Խոտովյանը, բարեգործ Բարսեղ Հովսեփյան-Խոջայանցը, Եգոր Հովհաննիսյան-Փուրղինյանցը, ինչպես նաև եկեղեցու սպասավորներ:

Խորհրդային տարիներին, ընդհուպ 1980-ական թթ., եկեղեցու շենքը ծառայում էր որպես թանգարանային պահեստ: Ներսի պարունակությունը ու տարիների փոշին այնքան էին քայքայել այն, որ նույնիսկ պահեստի պարունակությունն այլ տեղ փոխադրելուց հետո էլ, եկեղեցու վիճակը չբարելավվեց: Ընդհակառակը՝ առավել վատթարացավ: 1980-ական թթ. որմերում հայտնվեցին վտանգավոր ճաքեր, իսկ 1990 թ.-ին նա որակավորվեց որպես վթարային: Եկեղեցու ներկան օրհասական է: Արհեստականորեն «անձեռնմխելի» դարձած և հետևաբար խնամքից զրկված Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցին օրավուր քանդվում է: Խնդրո առարկայով թեմը բազմիցս դիմել է համապատասխան ատյաններ:

 

Նյութը պատրաստված է Ս. Կարապետյանի աշխատության և

Պ. Մուրադյանի «Վրաստանի հայերեն արձանագրությունները»

(1988թ., Երևան) գրքի հիման վրա

Նորաշեն 2007/6 (12), էջ 2-3

Թբիլիսիի Երեվանցոց Սուրբ Մինաս Եկեղեցի

erevancoc surb minas

             Գտնվում է նախկին Իորսկայա փողոցի և Ս. Մինասի նրբանցքի միջև, այժմ՝ Գելաթի փողոցին կից: «(Հ)ավլաբարի վրաց եկեղեցուց մոտ, կա հայոց ժամ՝ հանուն սուրբ Մինասի, ոչ հեռու այն տեսարանից, որ բացվում է Տփղիսի Կուր ավազոտ գետափի վրևից...» (Մելիքսեթ-Բեկ Լ. Մ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. գ., Երևան, 1955, էջ 268):

Հիմնադրվել է 1790 թ. «...շինված է 1790 թվին (Հ)ավլաբարցիների ծախքով, ...հանուն սուրբ Մինաս Վկայի» (Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրների Հայաստանի և հայերի մասին, հ.գ., Երևան, 1955, էջ 268):

Աղա Մուհամեդ խանի արշավանքի ժամանակ Ս. Մինաս եկեղեցին նույնպես ավերվել է, սակայն թալանված և աղքատացած ծխականները միայն 1811 թ. են ի վիճակի լինում վերաշինել եկեղեցին:

1837 թ. եկեղեցին նկարագրվել է հետևյալ կերպ. «...առանց գմբեթի, որը հին տան նման է, ...կղմինդրով ծածկված...» (Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրների Հայաստանի և հայերի մասին, հ.գ., Երևան, 1955):

1838 թ. կազմված տեղեկագրի համաձայն՝ եկեղեցին ուներ 93 միավոր զանազան իր, որոնց նվիրատուներից հայտնի էին հետևյալ անձերը՝ Հովհաննես Կաթողիկոս, Տեր Մարտիրոս Եսայան, Ղազար Մելիքով, քաղաքացի Խանայի կինը՝ Սանդուխտ, Միքայել Գոտինյան, Ղազար Աֆիով (Ափիով), Աղաբաբ Զաքարյան, Հուսնիփեր Տեր Հովհաննես, Գրիգորի կինը՝ Սանդուխտ, Հոսկան Այվազով, Մկրտիչ Ավագյան, Սահակ Տեր-Գրիգորյան, Թովմայ Ըսկանտարյանց, Սարգիս Ղազարյան, Առաքել Կոստանդյան, խոյեցի Բաբա Մարտիրոսյան, Խաչատուր Օդաբաշյան, Հովհաննես Աբրահամյան, խոյեցի Ավագ Մարտիրոսյան, խոյեցի Բաբա Դավթյան, տիրացու Խաչատուր, Մելքոն Խաչատուրյան, Աղաջան Տեր-Սիմեոնյան, Բուլբուլյան, Տեր Հայրապետ, Ավետիք Կոստանդյան, Հովհաննես ավագ քահանա, Սուքիաս Գրիգորյան:

1861 թ. հիշվում է Ս. Մինասի ծխատեր Ստեփանոս քահանա Շահբազյանը:

1883 թ. Քահանա է հիշվում Ղազարոս Հովսեփյանցը:

Սուրբ Մինաս եկեղեցու վերջին քահանան եղել է Սարգիս Երզնկյանը, որը 16 տարի պաշտոնավարելուց հետո (որից 10 տարին Ս. Մինաս եկեղեցում) 1924 թ. հրապարակավ հրաժարվել է քահանայագործությունից և իրեն հայտարարել «...մեկը ԽՍՀՄ քաղաքացիներից...» («Մարտակոչ», 1924, դ 159, 13 հուլիսի):

1870-ական թթ.-ին, ինչպես հնության, այնպես էլ փոքրության պատճառով անհրաժեշտ էր հնի տեղում նոր եկեղեցի կառուցել:

1880-ական թթ. սկզբներին հիմնավորապես վերակառուցված եկեղեցին ավելի ընդարձակ չափերով, ըստ էության, կրկնել էր հին եկեղեցու՝ աղյուսաշեն փայտածածկ հորինվածքը:

Հիմնովին վերակառուցված եկեղեցու հանդիսավոր բացումը տեղի է ունենում 1883 թ. սկզբին:

1872թ. Մակար արքեպիսկոպոսը Ս. Մինաս եկեղեցում բացել է Մարիամյան ուսումնարանի մասնաճյուղը: 1876 թ. նշյալ արական դպրոցն ուներ 1 ուսուցիչ և 28 աշակերտ :

1900 թ. Ս. Մինաս եկեղեցուն Ղազար Աբյանցը նվիրաբերել է Հավլաբարի 7-րդ տեղամասում գտնվող 1450 ռուբլի արժեցող բակով հանդերձ միահարկ մի շինություն:

1902 թ. հունիսի 16-ից եկեղեցու երեցփոխի պաշտոնը ստանձնած Պողոս Քաթանյանցը նշել էր, որ իրեն փոխանցվել է 500 ռուբ. պարտք. «...որը թողել էր իմ նախորդը եկեղեցւոյ տապալեալ պարիսպը շինելու պատճառաւ»:

1924 թ. Թիֆլիսի գործադիր կոմիտեի որոշմամբ եկեղեցին փակվել է: Շենքը հատկացվել է «Երիտասարդ լենինյաններ» կազմակերպությանը՝ շրջանային ակումբ հիմնելու նպատակով:

1924 թ. նոյեմբերի 16-ի դրությամբ «Երեք ամիս է, որ այդ եկեղեցին հանձնել են 5-րդ կոլեկտիվին և վեր են ածել մի դահլիճի, շինել մի բեմ՝ զարդարված Լենինի պատկերներով» («Մարտակոչ», 1924, դ 266, 20 նոյեմբերի):

Հետագա տարիներին եկեղեցու շենքը գործածվել է որպես կարի արտադրամաս: 1990-ական թթ. կեսերից Ս. Մինաս եկեղեցին ամայի է:

 

 

Նորաշեն 2008/4 (16), էջ 2

Թբիլիսիի Սուրբ Էջմիածին եկեղեցի

ekegheciner

         Թբիլիսիի կենտրոնական, հեղինակավոր ու հայաշատ Հավլաբար թաղամասում գտնվող Էջմիածնեցոց Սուրբ Գևորգ եկեղեցին (ներկայում՝ Սուրբ Էջմիածին) կառուցվել է 1805 թվականին, տեղի բնակիչների ծախսերով:

Մինչև 1846 թվականը եկեղեցու շենքն իրենից ներկայացնում էր փայտածածկ, ուղղանկյունաձև կառույց՝ առանց գմբեթի և փոքր զանգակատնով: Ուստի և, դեռ 1845 թվականի փետրվարի 16-ին, եկեղեցու ծխականները կազմեցին այն հիմնովին վերակառուցելու նախագիծը: Այդ գործի համար հրավիրված փորձառու վարպետների վկայության համաձայն, հնի տեղում կառուցվելիք նոր եկեղեցու ծախսը կազմելու էր շուրջ 20.000 ռուբլի: 1846-ին եկեղեցու վերակառուցման թույլտվությունը ստանալուն պես ծխականներն իսկույն ևեթ սկսել էին աշխատանքները: Իր չափերով բավականին մեծ և ծախսաշատ շինարարությունը ծխականներից պահանջեց տևական ջանք ու զոհաբերություն: Հայտնի է, որ օրինակ, 1854-ին եկեղեցին որևէ գումար չուներ,քանի որ այն մինչև վերջ ներդրվել էր եկեղեցու վերակառուցման գործին: Իրավիճակը նույնն էր նաև 1857-ին:

Առկա նյութերը մեզ հնարավորություն չեն ընձեռում որոշելու եկեղեցու շինարարության ավարտի տարեթիվը, բայց մի բան հստակ երևում է. շինարարությունը տեղի է ունեցել 1850-ականների վերջին:

1884-ին Էջմիածնեցոց եկեղեցու ծխականները ճարտարապետ Մ.Մալամբեգյանի նախագծով, եկեղեցուն կից կառուցեցին նաև ծխական դպրոցի շենք:

Դարավերջին՝ 1898 թվականին, եկեղեցին կրկին նորոգության կարիք ուներ. «...մեր եկեղեցին քայքայելու չափ հնացել է և բոլորովին քանդվելու առաջն առնելու համար հարկավոր է տանիքի ամբողջապես նորոգելը, որը սպառնում է եկեղեցու գավթի արևմտյան պատի փլվելուն...»: Օրագրված աշխատանքներին դրամական որոշ օժանդակություն ցույց տվեց տիկին Թագուհի Հարությունյանցը: Նորոգումներն ընթացան 1912-ին:

1944-45թթ. եկեղեցին ենթարկվեց հարկավոր նորոգումների:

Եկեղեցու մասնակի նորոգումները կատարվեցին 1983 թվականին:

Նշենք, որ Էջմիածնեցոց Սուրբ Գևորգ եկեղեցին մեկն է Վրաստանում գտնվող հայոց սակավաթիվ եկեղեցիներից, որ շարունակեց գործել նաև խորհրդային տարիներին:

Այսօր այն Թբիլիսիում գործող հայկական երկու եկեղեցիներից մեկն է: Նրա չափից ավելի անմխիթար վիճակը վտանգավոր էր և սպառնում էր անսպասելի փլուզմամբ: Իրավիճակն ավելի վատթարացավ 2001 թվականին Թբիլիսիում տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո:

Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի նախաձեռնությամբ դեռևս 2004 թ. կազմվել էին եկեղեցու վերանորոգման նախագծերը: 2006 թ.-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի, «Հայաստան» Համահայկական հիմնադրամի և Արգենտինայի հայության համատեղ ջանքերով կազմվեց նոր նախագիծ:

Փլուզման ենթակա եկեղեցին վերջին անգամ հիմնանորոգվեց 2006-2010թթ. Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ԱՄՆ Հայոց Արևմտյան թեմի բարեպաշտ հայորդիների աջակցությամբ: Վրաստան կատարած հովվապետական այցի ընթացքում Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հանդիսապետությամբ կատարվեց վերանորոգված տաճարի վերաօծման արարողությունը:

Շամքորեցոց Ս. Աստվածածին Կարմիր Ավետարան Եկեղեցին

kar. avetaran

                Գտնվում է Հավլաբար թաղամասի կենտրոնում՝ նախկին Պրեոբրաժենսկայա, այժմ Ֆիգների անունը կրող փողոցին կից:

Ըստ Իգն. Իոսելիանու 1837 թ. վկայության՝ նախնական շինությունը հիմնադրվել է 1775 թ. և եղել է անգմբեթ, փայտածածկ կառույց. «(Հ)ավլաբարի միջում, ժողովրդական շենքերի կենտրոնում, կա եկեղեցի Շամքորեցոց կոչեցյալը, կառուցված 1775 թվին, հանուն Աստվածածնի, առանց գմբեթի և փայտով ծածկված, որ կառուցվել է ժողովրդի ծախսով...» (Մելիքսեթ-Բեկ Լ., նշվ. աշխ., էջ 268):

Վրացի հետազոտողի սույն վկայությունը հաստատվում է 1868 թ. տրված կարևոր տեղեկությամբ:

Քաղաքի մյուս եկեղեցիների նման, անկասկած, Շամքորեցոցն էլ ավերվել է 1795 թ. պարսկական արշավանքի ժամանակ, և հավանաբար դրանով կարելի է բացատրել նրա՝ 1809 թ. հիմնավոր վերաշինությունը:

1840-ական թթ. սկզբից եկեղեցու ծխականները որոշում են քայքայված հին եկեղեցին նորոգել և պարսպապատել:

1842 թ. Շամքորեցոցի ծխականները նորոգության աշխատանքներն սկսելու թույլտվություն ստանալու խնդրանքով դիմում են գեներալ Եվգենի Ալեքսանդրովիչ Գոլովինին: Հատկանշական է, որ ծխականները, ձեռնարկելով գործը, ապավինում են սոսկ սեփական նյութական հնարավորություններին, ընդ որում հերթական անգամ նախատեսում են ոչ թե նորոգել, այլ հնի տեղում ի հիմանե կառուցել նոր եկեղեցի:

Դատելով եկեղեցու որմերին, լուսամուտներին պահպանված 1844-1845 թվագրություններով վիմագրերից, նշյալ ժամանակահատվածում, իրոք, իրականացվել են ծավալուն աշխատանքներ: Հատկանշական է, որ աշխատանքները գլխավորողը դարձյալ Տեր-Ղազարյանցների տոհմից էր՝ Ավետիքը: Վերջինիս որդին՝ Հովակիմ Տեր-Ղազարյանցը, հոր մահից հետո նույնպես զգալի գումար է նվիրել եկեղեցու թերի մասերը լրացնելու նպատակով:

Ըստ ամենայնի, շինարարությունը բավական երկար է տևել: Համենայն դեպս, 1857թ. տարվա եկեղեցապատկան ամբողջ գումարը ծախսվել էր շինարարության վրա: Ի դեպ, եկեղեցու որմերին մեծաթիվ են հատկապես 1858 թ. նվիրատվական արձանագրությունները, որոնք ուղղակիորեն փաստում են մինչ այդ թվականը աշխատանքների շարունակության մասին:

1881 թ. դարձյալ իրականացվում են եկեղեցու մասնակի նորոգման և լրացման աշխատանքներ. «...այս տարի Շամքորեցոց եկեղեցու նորընտիր երեսփոխանը Աւետեաց (Ջիգրաշնու) եկեղեցու օրինակով նորոգել տուեց եկեղեցու մէջի մասը, որի համար ծախասել է 5-6 000 ռուբլի փող...»: Նույն թվի նոյեմբերի 18-ին հաղորդվել է, որ «...եկեղեցին իւր նոր երեսփոխան պ. Գրիգոր Ղարագեօզեանցի անխոնջ աշխատանքով կարճ միջոցում այնքան գեղեցկացել ու ճոխացել է ի ներքուստ, որ եթէ Թիֆլիզի եկեղեցիների մէջ երկրորդը չը համարուի, երրորդը համարուելու է անշուշտ...»:

1883 թ. եկեղեցու բակում կառուցվել էր ծխական դպրոցի շենքը:

1893 թ. «Ոստիկանութիւնը նկատել էր, որ Հաւլաբարի Շամքոռեցոց եկեղեցու (Կարմիր Աւետարան) չորս պատերն էլ սկսած հիմքից 2-3 ոտնաչափ բարձր մինչև կամարները ճեղքեր ունին... Յանձնաժողովի կազմած արձանագրութիւնից երևում է, որ տաճարի հիմնարկութիւնը եղել է 1844 թ. և հիմքի զանազան ժամանակներում նստելու պատճառով նորա պատերի մէջ դեռ կառուցման ժամանակ աննկատելի ճեղքուածքներ են երևացել, որոնք եկեղեցու շինուածքի աւարտելից ու գմբէթի շինութիւնից յետոյ աւելի լայնացել են: Որովհետև եկեղեցին արդէն տասնեակ տարիներ գոյութիւն ունի այդ ճեղքուածներով, որոնք այլևս չեն լայնանում, ուստի յանձնաժողովը գտել է նրանց անվնաս՝ եկեղեցու ամրութեան և պնդութեան համար»:

Եկեղեցու որմերում առաջ եկած ճաքերի հերթական քննությունը կատարվել է 1900 թ. հուլիսի 20-ին: 1838 թ. կազմված մի տեղեկագրի համաձայն՝ եկեղեցին ուներ մեծ մասամբ նվիրատվություններով ձեռք բերված 136 միավոր զանազան իրեր: 1838 թ. եկեղեցու սեփականությունն էին կազմում հիմնականում նրա հարևանությամբ գտնվող անշարժ կալվածքներ:

1858 թ. եկեղեցին կողոպտվել է: Հափշտակվել է Ս. Կարապետի մասունքը: Գողերին հայտնաբերելու և Ս. Կարապետի մասունքը վերադարձնելու նպատակով հարուցված գործն առանց արդյունքի կարճվել է:

1889 թ. վախճանված Աղ. Թայիրյանցը (Թահիրյանց) եկեղեցուն էր կտակել «...եկեղեցւոյն կից իւր տունը և խանութները, որոնք 200 ռուբլի տարեկան եկամուտ են բերում, նոյն եկեղեցւոյն»:

Շամքորեցոց Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում ԺԸ դարի վերջերից սկսած ամփոփվել էին ծագումով Շամքորից սերող Թահիրյան, Միրզախանյան, Հարությունյան և Տեր-Ղազարյան տոհմերի հանգուցյալները:

1912 թ. ճարտարապետ Ն. Խարազյանը նախագծում է եկեղեցու գլխավոր մուտքի առջև կառուցվելիք զանգակատնով ավարտվող նախասրահ:

Խորհրդային տարիներին եկեղեցու շենքը գործածվում էր տարբեր նպատակներով: 1980-ական թվականներին ծառայում էր որպես վրաց նկարիչների արվեստանոց: Այդ տարիներին հայ համայնքը քաղաքային իշխանություններին բազմաթիվ դիմումներ էր հղել եկեղեցին իրենց միջոցներով նորոգելու թույլտվություն ստանալու խնդրանքով, սակայն ապարդյուն: Եւ ահա, 1989 թ. ապրիլի 14-ին եկեղեցին փլուզվում է: Իշխանությունները շտապեցին հավաստիացնել, որ եկեղեցու կործանումը հետևանք էր նախորդ օրը (ապրիլի 13-ին) Թբիլիսիում տեղի ունեցած 4 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժի («Вечерный Тбилиси», 1989, դ 89, 17 апреля), սակայն հաջորդած օրերի վրաց մամուլի հրապարակումներն ակամա քողազերծեցին չարագործությունը:

Մասնավորապես արդեն ապրիլի 22-ի մի հրապարակմամբ առաջարկվում է կառուցվելիք վրաց առաջնորդանիստ մայր եկեղեցին հիմնել «փլուզված» եկեղեցու տեղում („თბილისი“, 1989, 22 ապրիլի):

Ապրիլի 27-ին հրատարակված «Ինչո՞ւ քանդվեց Շամխորը» հոդվածում քաղաքի գլխավոր ճարտարապետը շտապում է հայտնել, թե փլուզված եկեղեցին անվերականգնելի է („თბილისი“, 1989, 27 ապրիլի, էջ 6, «Молодежь Грузии», 27.04.1989):

Ոչ միայն կիսավեր եկեղեցու մնացորդները, այլև Հավլաբար թաղամասի բնակելի շենքերի զգալի մասը քանդելու միջոցով տեղում վրաց առաջնորդանիստ նոր եկեղեցի կառուցելու վերաբերյալ ընդարձակ մի նյութ էլ հրապարակվում է 1990 թ. փետրվարի 19-ին („თბილისი“, 1990, 19 փետրվարի, էջ 4) (նաև կառուցվելիք եկեղեցու մի քանի նախագծեր) («Заря Востока», 1990, 12 марта, էջ 4; „თბილისი“, 1990, 34):

Ի վերջո վրաց առաջնորդանիստ եկեղեցին որոշվում է կառուցել ոչ թե Շամքորեցոցի, այլ Խոջիվանքի ավերված հայոց եկեղեցու և գերեզմանատան տեղում, իսկ Շամքորեցոցի մի զգալի հատված էլ քանդվում է շրջապատի համար վերջինիս վտանգազերծելու նպատակով:

1999 թ. դրությամբ կանգուն վիճակում եկեղեցուց պահպանվում էին միայն արևելյան ճակատը և նրան հարող որոշ հատվածներ՝ հարավային և հյուսիսային ճակատներից: 2004 թ. Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Տեր Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանը ցանկություն է հայտնում եկեղեցու ավերակները գոնե մասամբ ամրակայելու նպատակով նախ պարսպել եկեղեցին՝ հետագայում կից առաջնորդարան կառուցելու համար: Այս մտահղացումն էլ իսկույն ևեթ կանխվում է, քանի որ նույն թվականին առաջնորդարանին հարմար տեղում հիմնվում և արագորեն կառուցվում է վրացական միջնակարգ դպրոց՝ «Մոմավալի» (Ապագա) անվամբ:

Ներկայումս Շամխորեցոց Ս. Աստվածածին (Կարմիր Ավետարան) եկեղեցին գտնվում է կիսավեր, անխնամ վիճակում:

 

Նյութը պատրաստվել է ըստ Սամվել Կարապետյանի

«Վերադարձման պահանջ» գրքի

Նորաշեն 2008/2 (14), էջ 2-4

Նորաշենի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին

Norashen

               Եկեղեցին գտնվում է Թիֆլիսի հնագույն թաղամասում, Լեսելիձե փողոցի վրա, Մեյդան հրապարակի հարևանությամբ: Եկեղեցու հիմնադրման ու հետագա նորոգումներին վերաբերող նյութերի մեկտեղման աշխատանքի արդյունքում Գ.Աղանյանցն իրարից անկախ երկու տարբեր աղբյուրներում որպես հիմնադրման տարեթիվ գտել է 1487 թ.:

Շինարարական նոր փուլն իրականացվել է ԺԷ դարի կեսին խոջա Նազարի գլխավորությամբ: ՌԴԹ (1650) թվականը որպես եկեղեցու վերաշինության կամ, որ ավելի ճիշտ կլիներ ասել, ամբողջացման (մինչ այդ գմբեթավոր չի եղել) տարեթիվ հաստատում է նաև եկեղեցու ներսում ագուցված նույն թվականին վերաբերող գեղաքանդակ մի խաչքարի արձանագրությունը:

1672 թ. Թիֆլիս այցելած Ժ.Շարդենը եկեղեցին հիշում է այն նույն անվամբ (Նորաշենի Սբ. Աստվածածին), որով հայտնի է և այժմ:

Ըստ Իգն. Իոսելիանու՝ եկեղեցու շինարարական աշխատանքները հիմնականում ամբողջացվել էին միայն 1737 թ., բայց և դրանից հետո էլ ինչ-ինչ աշխատանքներով լրացվել էր. «Թագավորական քարվանսարայի արևմտյան կողմում կա Նորաշենի (ախալ շենի) կոչված մի եկեղեցի, հանուն վերափոխման Աստվածածնի, գմբեթավոր, բարեշեն աղյուսից և կրով, չորս սյան վրա կառուցված: Գմբեթը սև տաշած սալաքարով է ծածկված, իսկ թևերը՝ կարմիր աղյուս-կղմինդրով:

Դրսից սրա տեսքը ավելի դուրեկան է, քան ներքուստ: Հիմնադրված է, նախ՝ ոմն խոջա Նազարի ծախքով, և ապա՝ շենքը շարունակել և ավարտել են Տփղիսի կանանց և արանց ձեռներեցությամբ (հավաքած) միջոցներով 1737 թվականին, և նրանից հետո մինչև այժմ էլ շինվում է: Այստեղ են մի ավագ քահանա և հինգ քահանա»:

Հերթական նորոգության պատմությունը կապվում է Տփղիսի մելիք (քաղաքագլուխ)Ավետիք Բեհբուտյանցի (1768-1795) անվան հետ:

Աղա Մուհամմադ խանի արշավանքից (1795) հետո էլ անշուշտ ծագել էր թալանված ու ավերված եկեղեցին նորոգելու նոր անհրաժեշտություն: Այդ աշխատանքներն իրականացվում են միայն 1808 թ.:

Շատ չանցած, 1830 թ. իրականացվել են եկեղեցու նոր նորոգություններ:

1852 թ. եկեղեցու ավագ քհն. Տեր-Սրապիոնը և երեցփոխը խնդրագրով դիմել էին: Սակայն այդ դիմումը, արձագանք չստանալով, մոռացվել էր: Միայն 1857թ. կաթողիկոս Ներսես Ե-ն գրել է. «Այժմ ես ինքս զգալով զվնասապարտութիւն իմում մոռացկության գրեմ կօնսիստորին հրաման տալ Սրապիոն խաչակիր աւագ ք(ա)հ(ա)ն(ա)յին. և պատուրժան Սօղոմոն Յովհաննիս.ան Րօտինեան նորոգել զկրամիտն Նորաշէն եկեղեցւոյ...»:

Ծրագրված նորոգումների ծախսը՝ ըստ նախահաշվի,կազմել էր շուրջ 900 ռուբ.:

Հայտնի է, որ իրենց ծախսով եկեղեցին հերթական անգամ նորոգած լինելու առթիվ 1895թ. կաթողիկոսի կողմից գոհունակության կոնդակի էին արժանացել եղբայրներ Կարապետ և Բեգլար Վարդանյանցները:

1897թ. եղբայր Վարդանյանցներն իրենց միջոցների հաշվին խոստացել էին նորոգել նաև եկեղեցու պարիսպն ու դարպասը: Այդ աշխատանքներն 2000 ռուբ. ծախսով իրականացնելու թույլտվությունը հոգևոր իշխանություններից ստացվել էր 1898թ.: 1899թ. եկեղեցու երեցփոխ Նիկողայոս Բայսողոլյանցը նորոգությունների իրեն բաժին հասած փուլի առթիվ նշել է. որ հրավիրել է նկարիչների, ովքեր աշխատել են եկեղեցու ներսի կողմից պատկերազարդելու ուղղությամբ: Արդեն 1900թ. դեկտեմբերի 13-ին նույն Բայսողոլյանցը հոգևոր իշխանությանը զեկուցել էր ծրագրված աշխատանքների ավարտի մասին: Մասնավորապես, «...նորոգեցաւ Նորաշէնու սբ. Ա(ստուա)ծ(ա)ծին. Եկեղեցւոյ ներսի կողմի թէ սեղան, թէ պատկերներ և թէ պատեր ամբողջովին, բացի ներքին մասից, այսինքն յատակից մէկ արշին և կէս բարձրութիւն՝ համաձայն մեր պայմանի, որ ունէինք նկարիչ Միրզոյեանցի հետ...»: Ուշագրավ է, որ նկարիչ Վարդան Միրզոյանցի 8 ամսվա աշխատությունը գնահատել-քննելու համար երեցփոխը հրավիրել էր նկարիչ Շամշինյանցին, որն ընդհանուր առմամբ՝ դրվատելով աշխատանքը, համաձայնել էր հեղինակին հավելավճար կատարելու խնդրում:          

Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո 1924-25թթ. «Արմյանսկի բազար» փողոցի վերակառուցման կապակցությամբ կազմվում է մասնագետների խորհուրդ (հուշ. պահպ. Բաժնի վարիչ Ս.Կակաբաձե, Գ.Չուբինաշվիլի, Գ.Չիտաիա, Բ.Սևերով և Չխենկելի, քաղաքի բարեկարգման բաժնի պետ՝ Ս.Քուրդիանի, վերահսկիչ՝ Աբաշիձե և Ագլաձե): Չնայած եկեղեցին քանդելու կողմնակիցները կազմել էին խորհրդակիցների մեծամասնությունը, սակայն, շնորհիվ Ն.Սևերովի աննկուն դիմադրության, եկեղեցին քանդելու որոշում չի կայացվում: Այդ նիստը տեղի էր ունեցել 1925թ. հուլիսի 2-ին: Մինչև 1931թ. Նորաշենի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին գտնվել է թեմական խորհրդի իրավասության ներքո:

Այնուհետև եկեղեցու շենքը վերածվում է գրապահոցի: 1962թ. դրությամբ ի թիվս Մոսկվայում և Կիևում գտնվող հնատիպ գրականության պահոցների, Նորաշենի եկեղեցում զետեղվածը երրորդն էր (ըստ լրատվական հոդվածի հեղինակների): Արդեն 1989թ. տասնամյակներ նորոգումներից զուրկ մնացած եկեղեցու շենքը այն աստիճան էր քայքայվել, որ հերթական լրատվական հոդվածը վերնագրվել էր՝ «Գրքերը ջրի մեջ»: 1990-ականներից վրաց մամուլում գերակշռում էին եկեղեցու իբր վրացականությունը փաստող և, ընդհակառակը, հայկականությունը մերժող «փաստերով» համեմված բազմաթիվ հոդվածները:

Եկեղեցու հայկական նշանների մկրտարանի ավազան, բարձր բեմ, պատերում ագուցված խաչքարեր, հայերեն արձանագրություններ և այլն, անհետացման ու վրացականացման աշխատանքները մեծ թափով իրագործվեցին սկսած 1994 թ.-ից, հատկապես՝ 1995 թ. գարնանը:

Գանձա Գյուղի Սուրբ Կարապետ Եկեղեցին

gandza surb karapet

                Գանձան Սամցխե-Ջավախքի հռչակավոր գյուղերից է, բայց առավելապես ոչ թե բազմամարդության (1991 թ. տվյալներով այստեղ բնակվել է 3600 մարդ, «Հայրենիքի ձայն», 1991, 21 օգոստոսի), այլ աննման բնաշխարհի կամ էլ՝ գյուղամիջի փառավոր եկեղեցու՝ Ս. Կարապետի գոյության պատճառով: Գանձան հայտնի է նաև Վահան Տերյան (1885-1920 թթ.) զավակով: Հենց այստեղ է ծնվել հայ մեծանուն քնարերգուն, ի պատիվ որի 1966 թվականից առ այսօր յուրաքանչյուր հուլիս ամսվա վերջին, Գանձայում մեծ շուքով և հանդիսավորությամբ անցկացվում են «Տերյանական օրեր» մշակութային միջոցառումները:

Պատմական հարուստ անցյալով նշանավորված Գանձան փռված է Ախալքալաքից 22 կմ հարավ-արևելք, Փարվանա գետի ձախ ափին, ծ. մ. 2020-2070 մ բարձրության վրա: Դեռևս մ.թ.ա. Գ-Բ հազարամյակներում գյուղի տարածքը բնակեցված է եղել: Դրա ապացույցն են Գանձայից 5 կմ հյուսիս-արևմուտք, Փոքր Աբուլ լեռան (2800 մ) արևելյան փեշին գտնվող կիկլոպյան շարվածքով, «Քյորօղլի» անունով հայտնի բերդն ու գյուղի հյուսիս-արևմտյան եզրին պահպանված վիշապաքարը, որը տեղացիների շրջանում հայտնի է «Սուրբ Սարգիս կաթնաքար» անունով:

Ի դեպ, ուշ միջնադարում Գանձայի բնակիչները մահմեդականներ են եղել: Նրանց նախնիները ԺԷ դարում այստեղ էին թափանցել Բորչալուից: Թուրքերի առկայությունը Գանձայում վկայվում է ընդհուպ մինչև 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը, երբ սրանք բարվոք համարեցին փոխադրվել Թուրքիա. «Ժողովուրդն ըստ մեծի մասին Կարնից գաղթականներ են և պարապում են երկրագործությամբ: Առաջ այս գիւղում բնակվում էին և քսան տուն թուրքեր, բայց 1877 թ. պատերազմից առաջ նրանք գաղթեցին դէպի Զէրլատի և Չըլտրի կողմերը: Այժմ այս գիւղի բնակիչները բոլորովին հայադաւաններ են» («Նոր-Դար», 1888, թիվ 194, 18 նոյեմբերի, էջ 2): Գանձայի հայ բնակչությունը հաստատվել է այստեղ դեռևս 1830-ական թթ. (օրինակ՝ Տերյանի ապուպապերը Կարին գավառի Կրճնկոց գյուղից էին):

Գանձան միշտ էլ առանձնացել է տնտեսական կայունությամբ, որին նպաստել է նաև նրա՝ Շիրակն ու Ախալցխան Թռեղքին ու Տփղիսին միացնող, առնվազն վաղ միջնադարից հայտնի ու առ այսօր գործող տարանցիկ կարևոր ճանապարհին գտնվելու հանգամանքը: Արդեն իսկ միջնադարում գյուղի շեն ու բարգավաճ լինելն են փաստում գետամերձ թաղամասում պահպանված ամրոցի ավերակներն ու գյուղամիջի երկու փոքրիկ, միանավ, թաղածածկ, համակ սրբատաշ քարով ԺԲ-ԺԴ դարերում կառուցված վերին և ներքին եկեղեցիները: Ըստ ամենայնի, վերջիններս կառուցված են բյուզանդական ծիսակարգի առանձնահատկություններով: Սրանցից վերինը (արտաքին չափերն են՝ 10,54 x 6,86 մ) հյուսիսից ունի առանձին մուտքով մի փոքրիկ կից սրահ, մեկ մուտք՝ հարավային ճակատից և վրաց մեսրոպատառ արձանագրություններ: Գանձայից հարավ-արևելք՝ գոյություն ունի նաև եկեղեցու ավերակներով «Մաղարա» անվամբ գյուղատեսի:

Գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք, Ս. Հովհաննես լեռան գագաթին, ծ. մ. 2327 մ բարձրության վրա գտնվում է միջնադարյան համանուն միանավ եկեղեցին (արտաքին չափերն են՝ 6,83 x 4,45 մ): Վերջինս կանգուն է, կառուցված է համակ սրբատաշ քարից՝ հիմնված երկաստիճան գետնախարիսխի վրա: Եկեղեցին այսօր ուխտատեղի է հավատավոր ժողովրդի համար, նրանք գալիս են այստեղ յուրաքանչյուր տարվա հունիսի 24-ին:

Գյուղի եկեղեցական-ծխական գործունեությունը վկայված է 1865 թ.-ից: Ծխական դպրոցի շենքը գտնվում էր Ս. Կարապետ եկեղեցու բակում: Ցավոք, այս դպրոցի հետագա տարիների գործունեության մասին վավերագրերը լռում են: Ավելի հավանական է, որ փակված լիներ, քանի որ արդեն իսկ 1885 թ., գյուղում հիշատակվում է նորաբաց պետական (ռուսական) դպրոցը. «Այստեղ բացուած է մի արքունի շինական դպրոց», («Արձագանք», 1885, թիվ 3, էջ 41): Վերջինս գործել է բավական երկար ժամանակ: Ներկայումս գյուղում գործում են երկու միջնակարգ դպրոցներ՝ մեծաթիվ աշակերտությամբ:

Սուրբ Կարապետ հայոց եկեղեցու գոյությունը վկայված է 1840-ական թթ.-ից (ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 457), բայց ներկայիս գմբեթավոր, քարաշեն ու ընդարձակ եկեղեցին (չափերը՝ 19,10 x 12, 73 մ) կառուցվել է 1859 թ.: Ի դեպ, շինարարական աշխատանքների կազմակերպիչն ու հովանավորը եղել է Վահան Տերյանի պապը՝ տեր Գրիգոր քահանան: Ժամանակակիցը այդ եկեղեցին այսպես է նկարագրել. «...ունի մի փառաւոր եկեղեցի, սրբատաշ քարով և թաղակապ, չորս սիւների վերայ. այդ եկեղեցին պարծանք կարող է բերել շատ քաղաքների, շինուած ժողովրդի տուրքով և հանգուցեալ Գրիգոր քահանայի օժանդակությամբ և հոգատարությամբ» («Արձագանք», 1885, թիվ 3, էջ 41): Շինարարության համար ծախսվել է մինչև 15.000 ռուբլի («Նոր-Դար», 1902, թիվ 47, էջ 3): Սուրբ կարապետ անվամբ օծված եկեղեցին այժմ էլ կանգուն է, անվնաս և, իրավամբ, ներկայանում է իբրև գյուղի ճարտարապետական զարդ:

 

Նյութը պատրաստված է Ս. Կարապետյանի «Ջավախք»

աշխատության հիման վրա

Նորաշեն 2007/5 (11), էջ 3

Բեժանո Գյուղի Սուրբ Մինաս Եկեղեցին

bejanov giugh surb minas

           Ջավախքում, Ախալքալաքից 23 կմ հյուսիս-արևելք, ծովի մակարդակից 1790-1850 մ բարձրության վրա է գտնվում Բեժանո գյուղը: Գյուղի մասին առաջին հիշատակությունը, որպես վրաց արքունական ամառանոց, արվում է «Քարթլիս ցխովրեբա» (Վրաց պատմություն) աշխատության մեջ և վերաբերում է 1124 թվականին: Ներկայիս բնակիչների նախնիները 1829-1830-ական թվականներին Կարնո Թոփալ-Չավուշ և Յոզբեկ գյուղերից ու Վանից փոխադրվածներ են:

Բեժանոյից 0,5 կմ հեռավորության վրա պահպանվում են տեղացիների կողմից «Կաթնաղբյուրի ժամ» անվանվող եկեղեցու ավերակները: Միանավ հորինվածքով, ամբողջովին սրբատաշ քարով կառուցված եկեղեցուց մնացել է միայն խորանը: Ըստ ճարտարապետական առանձնահատկությունների, եկեղեցու կառույցը բնորոշ է ԺԲ-ԺԳ դարերին: Բեժանոյից գրեթե 2 կմ հեռավորության վրա «Վանք» անվամբ տեղացիներին հայտնի հնավայրում պահպանվում են սրբատաշ քարով կառուցված մեկ այլ եկեղեցու հիմնապատեր: Ճարտարապետական բեկորների մեջ պահպանված են վրաց մթավրուլի կամ մրգվլովանի, հայկական աղբյուրներում՝ մեսրոպատառ գրերով հնգատող արձանագրության հետքեր: Հայտնի է, որ մինչ նոր եկեղեցու կառուցումը, բեժանոցիները եկեղեցական ծիսաարարողությունները կատարել են Կարմիր ժամ եկեղեցում, որն այսօր իր կանգուն մնացած պատերով ծառայում է որպես ուխտատեղի: Ներկայումս գործող եկեղեցին կրում է Սուրբ Մինաս Եգիպտացու անունը, ում մասին, ի դեպ, խոսվում է «Վարք Սրբոց» գրքում:

Այստեղ ասվում է, որ եգիպտացի Մինասը, հզոր ու գեղեցիկ մի այր, զինվորագրված է եղել Դիոկղետիանոսի և Մաքսիմիանոսի բանակում և մեծ անուն է վաստակել Փռյուգիայի Կուտիա քաղաքում (Մ.թ. 3-րդ դար): Արքունական հրովարտակը կրկին պահանջում է զոհեր մատուցել հեթանոսական աստվածներին, իսկ հակառակվողներին՝ սպանել տանջահարելով: Թագավորական հրամանը հաղորդվում է նաև Մինասին: Մինասը թողնում է Կուտիա քաղաքը, քաշվում է անապատ: Երեք տարի, օր ու գիշեր նա աղոթում է և, Քրիստոսի ուժով զորացած, կրկին վերադառնում է քաղաք, գնում ուղիղ Պյուրոսի՝ քաղաքի դատավորի մոտ, հանդիմանում է նրան հեթանոսական մոլորության համար: Մինասին բանտարկում են և տանջում: Անկոտրում երանելին կրկնում է Տիրոջ խոսքը՝ «Մի՛ վախեցեք այն բանից, որը կարող է սպանել մարմինը և ոչ՝ հոգին»: Մինասի գլուխը կտրում են՝ գետնի վրա տարածված սրածայր երկաթե գամերին տանջահարելուց հետո:

Բեժանոյի Սուրբ Մինաս միանավ բազիլիկ եկեղեցին կառուցվել է 1830-ական թվականներին: 1899 թվի երկրաշարժից այն վնասվել է և ըստ հարավային մուտքից վեր եղած փորագրության, 1906 թվին հիմնովին վերակառուցվել է սրբատաշ քարով: Վերանորոգչական հետագա աշխատանքներ իրականացվել են միայն 2006-2007 թվականներին՝ նույն գյուղի ծնունդ Վասիլ և Վանիկ Սարգսյան եղբայրների նյութական ծախսերով: Իսկ 2007 թվի օգոստոսի 17-ին Սուրբ Մինասը վերաօծվել է Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Տ. Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի ձեռքով:

 

Նյութը պատրաստված է Ս. Կարապետյանի «Ջավախք»

աշխատության հիման վրա

Նորաշեն 2007/4 (10), էջ 6

Բաթումիի Սուրբ Փրկիչ Եկեղեցին

surb phrkich

             Բաթումիում առաջին անգամ հայ-առաքելական եկեղեցի կառուցվել է 1879 թ. «...այնտեղի հայ լուսաւորչական եկեղեցու շինութիւնը աւարտված է և եկեղեցու մէջ ժամասացութիւնը արդէն կատարվում է: Բաթումի փոքրաթիւ հայերը պարտական են իրանց եկեղեցու շինութեամբ քահանայ Տէր-Կօնստանտին Տէր-Ստեփանեանի ջանքերին: Միայն եկեղեցին դեռ բոլորովին զուրկ է բոլոր զարդերից և վարագոյրից...» («Մշակ», 1879, N 13, էջ 2):

Կառույցը եղել է փայտաշեն և շատ արագ քայքայվել է այն աստիճան , որ արդեն 1887 թ. անհրաժեշտություն է զգացվել նոր եկեղեցու կառուցման: Տեղի ծխական քահանա Կոստանտին Տեր-Ստեփանյանի գլխավորությամբ հասարակության մի քանի հայտնի անձինք ձեռնամուխ են լինում դրամական միջոցների հայթայթմանը («Մշակ», 1887, N 6, էջ 1): Բաթումիի Ս. Փրկիչ եկեղեցու նախագիծը կազմել է ավստրիացի ճարտարապետ Մարֆելդը: Սակայն նոր և մեծադիր եկեղեցի կառուցելու համար անհրաժեշտ էին նյութական լուրջ միջոցներ, որի անբավարարության պատճառով էլ շինարարական աշխատանքները իրականացվում են մեծ ընդհատումներով և տևում գրեթե քառորդ դար:

1889 թ. սեպտեմբերի 12-ին հրապարակված լրատվությունից, հայտնի է դառնում, որ դրամի սղության պատճառով «Ահա երրորդ ամիսն է, որ դադարել է Բաթումիի հայոց նորակառոյց եկեղեցու շինութիւնը և ժամասացութիւնը կատարում են նախկին ուսումնարանի մէջ...» («Նոր-Դար», 1889, N 150, էջ 3):

1890 թ. նշվել է, որ արդեն մի քանի տարի կառույցի համար նախատեսված շինանյութը թափված էր կիսաշեն եկեղեցու շուրջ («Նոր-Դար», 1890, N 153, էջ 3):

1891 թ., երբ նոր եկեղեցու շինությունը տակավին կիսաշեն էր, հավատացյալները հաճախում էին աղոթատան վերափոխված հասարակ մի տուն. «...Հայոց եկեղեցին մի սենեակ է, որը ոչնչով չէ զանազանվում ուրիշ տներից...» («Մշակ», 1891, N 12, էջ 1-2, 7 փետրվարի):

Նույն թվականին շինարարական աշխատանքները մեծ եռանդով վերսկսելու նախաձեռնություն է ցուցաբերում գնդապետ Գասպար Ստեփանյանցը («Նոր-Դար», 1891, N 84, էջ 3):

Տակավին 1895 թ. Բաթումի հայոց եկեղեցին կիսաշեն էր. «...նոր փառաւոր եկեղեցու հիմքը վաղուց գցած է, պատերը մօտ մէկ արշին արդէն բարձրացած են, բայց ով գիտէ քանի տարի է, որ շինող չկայ...» («Նոր-Դար», 1895, N 151, էջ 3):

1898 թ. եկեղեցու կառույցը շարունակելու հնարավորությունը ճարահատորեն կապել էին բաքվաբնակ մեծահարուստ հայերի օժանդակության հետ և նշել. «Ի նկատի ունենալով, որ Բաթում քաղաքի հայ լուսաւորչական հասարակութեան աւելի քան երեք քառորդ մասը կազմում են խեղճ աղքատ գաղթականներ, իսկ մնացած փոքրամասնութիւնը, որքան էլ ջերմ ցանկութիւն ունենայ անկարող կը լինի իր միջոցներով ի կատար ածել նոր եկեղեցու տարիներով երեսի վրայ ընկած շինութիւնը...» (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 9472, թ. 2):

Նույն թվականին շարադրված մի վավերագրի հեղինակն էլ իր զարմանքն էր արտահայտել, թե ինչպես է, որ Բաթումի պես հարուստ քաղաքն էլ եկեղեցի կառուցելու համար նպաստ է խնդրում (ՀԱԴ, ֆոնդ 53, ցուցակ 1, գործ 3332 թ. 34):

Ըստ ամենայնի շուտով սայլը տեղից շարժվել է, քանի որ ընդամենը մեկ տարի անց՝ 1899 թ. եկեղեցու շինարարական ընթացքը լուսաբանող հերթական հաղորդագրությունը վկայել է. «Բաթումիի հայոց եկեղեցու շինութիւնը, որի վրայ ծախսուած է մինչև այժմ 25.000 ռ., վերջանալու վրայ է» («Տարազ», 1899, N 43, էջ 1004, 14 նոյեմբերի): Նյութական մեծ օժանդակություն է ցուցաբերում նաև հայտնի մեծահարուստ և ազգային բարերար Մանթաշովը:

1900 թ. դեկտեմբերի 17-ին տեղի ունենալիք օծման հանդեսին ներկա գտնվելու ակնկալիքով նորակառույց եկեղեցու լուսանկարով հանդերձ հրավեր էր ուղարկվել Խրիմյան Կաթողիկոսին (ՀԱԴ, ֆոնդ 56, ցուցակ 18, գործ 264 թ. 142):

1903 թ. Կաթողիկոսը օրհնության և գոհունակության գիր էր հղել տիկ. Նունե Հովհաննիսյանցին, որը ստանձնել էր սեփական ծախսով միսենյակ կառուցել Բաթումիի եկեղեցու համար: («Արարատ», 1903, էջ 486):

Եկեղեցին փակվել է 1923 թ. ապրիլի 26-ին (ՀԱԴ, ֆոնդ 409, ցուցակ 1, գործ 3146, թ. 5). «...այսօր, ամսոյս 26-ին, առաւոտեան ժամի մօտաւորապէս 10-ին կառաւարութիւնը կնքեց հայոց ս. Փրկիչ եկեղեցին: Պատճառը խորհուրդիս անյայտ է» (ՀԱԴ, ֆ. 57, ց. 3, գ. 525, թ. 30):

1930-1958 թ.թ. Եկեղեցու շենքը օգտագործվել է որպես կինովարձույթի պահեստ: 1959 թ.խորհրդային իշխանությունները ցանկանում են քաղաքի, այսպես կոչված, բարեկարգման պատրվակով քանդել եկեղեցու շենքը: Տեղի հայ բնակչությունը կազմակերպում է ստորագրահավաք և նամակ-դիմում հղում Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինին՝ խնդրելով միջամուխ լինել և արգելք հանդիսանալ եկեղեցու փլմանը: Մայր Աթոռից Բաթումի են ժամանում հոգևորականներ Վահան եպս. Քալանդարյանը և Հովհաննես սարկավագը՝ Սուրբ Էջմիածնի գրավոր խնդրանքը փոխացնելու Աջարիայի Գերագույն Խորհրդի նախագահ Ալեքսանդր Թխիլիաշվիլուն: Վահան եպիսկոպոսը տեղի մի խումբ հայ հավատացյալների հետ մտնում է եկեղեցուց ներս, հայտարարում, որ եթե ուզում են փլել եկեղեցին, ապա իրենք չեն դուրս գա այնտեղից, մինչև տեղական իշխանությունները չփոխեն իրենց որոշումը: Այս գործողությունների միջոցով փակվում է եկեղեցին, և քաղաքային իշխանությունները բավարարվում են եկեղեցու մետաղական պարիսպները քանդելով և ետին պլանում թողնելով եկեղեցին՝ նրա աջ ու ձախ կողմերում բարձրահարկ շենքերի կառուցմամբ: Այնուհետև 1959 թ.-ից մինչև 1991 թ. այն ծառայել է իբրև աստղադիտարան: 1992 թ. մարտի 3-ին քաղվարչության որոշմամբ շենքը փոխանցվում է «Վերածնունդ» հայկական բարեգործական ընկերությանը («7 օր» («Շվիդի դղե»-ի «Աճարա» հավելված), 1992, N 15, 14-20 մայիսի): Նույն թվականից տեղի հայության նյութական միջոցներով սկսվում են եկեղեցու վերանորոգության աշխատանքները: Վերանորոգումն ավելի մեծ թափ է ստանում 1996 թ. Աբգար աբեղա Հովակիմյանի՝ Աջարիայի հայության հոգևոր հովիվ նշանակումով և Արմեն Գևորգյանի՝ «Վերածնունդ» հայկական բարեգործական ընկերության նախագահի պաշտոնը ստանձնելուց հետո: Իրականացվում են եեղեցու վերանորոգության աշխատանքները, որին էլ հետևում է վերաբացումը («Երկիր», 1999, 19 մարտ, էջ 4):

 

Նյութը պատրաստված է Ս. Կարապետյանի

«Հայկական եկեղեցիները Վրաստանում»

անտիպ աշխատության հիման վրա

Նորաշեն 2006/6, էջ 6-7

Ախալքալաքի Սուրբ Խաչ Փոխառաջնորդանիստ Եկեղեցին

akhalqalaqi akhalqalaqi surb khach

           Ախալքալաքի Սուրբ Խաչ եկեղեցին գտնվում է քաղաքի կենտրոնական մասում: Եկեղեցու կառուցմանն ու շինարարությանը առնչվող պատմություններ են պահպանվել դիվանական վավերագրերում: Դրանց շնորհիվ պարզվում է, որ Ախալքալաքի Սուրբ Խաչ անունով փայտաշեն եկեղեցին կառուցվել է 1830-ականներին՝ Տ. Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունու առաջնորդությամբ՝ Կարնո թեմից գաղթած հայերի սուղ միջոցներով: Նույն թվականներին եկեղեցու գավթում գործել է գավառի միակ կրթօջախը՝ Մեսրոպյան արական վարժարանը:Սուրբ Խաչ եկեղեցին կառուցված է գլխավորապես անմշակ քարով, կրաշաղախով, փայտով: Այն ընդարձակ դահլիճով (արտաքին չափերն են՝ 24, 7x 16 մ), գմբեթավոր տաճար է: Ծածկերն ու գմբեթը ներքուստ պահում են երեք զույգ սյուները: Անսովոր են նաև ավագ խորանի երկու կողմերում գտնվող զույգ ավանդատները: Արևմտյան ճակատից բացված միակ մուտքն ունի կրկնահարկ զանգակատուն: Սուրբ Խաչ եկեղեցու արևելյան ճակատին ագուցված է Թ-Ժ դարերին բնորոշ գեղարվեստական առանձնահատկություններով գեղաքանդակ մի խաչքար (76x60 սմ):

Նույն ժամանակաշրջանին վերաբերող մեկ այլ խաչքար ագուցված է ներսում՝ խորանի մեջ: Եկեղեցու վերանորոգման վերաբերյալ պահպանված վավերագրերից երևում է, որ 1854 թ. եկեղեցին քայքայված էր այն աստիճան, որ ախալքալաքաբնակ մահտեսի Կարապետ Յաղուբյանցը դիմել է հոգևոր իշխանություններին՝ իր միջոցներով հնի տեղում նոր եկեղեցի կառուցելու թույլտվության խնդրանքով:

Ստանալով հոգևոր իշխանությունների և, մասնավորապես, Ներսես Ե Կաթողիկոսի թույլտվությունը, Կարապետ Յաղուբյանցը սկսում և 1856 թ. ավարտում է նոր եկեղեցու կառուցումը: Նորոգումներ են կատարվում նաև 1870, 1880, 1895 թվականներին: 1856 թ. եկեղեցու արևմտյան մասում կառուցվում է կրկնահարկ զանգակատուն, որի վերջին նորոգումներից մեկը կատարվում է 1977 թ.՝ տեղական իշխանության ծախսով: 1871 թ. փետրվարի 12-ին եկեղեցու գավթում բացվում է Սանդխտյան օրիորդաց դպրոցը, որի գոյությանը մեծապես աջակցում է տեղացի ձեռներեց Հովհաննես Հովհանջանյանը: Հայտնի է, որ 1884 թ. Ախալցխայի հոգևոր հովիվ Տ. Խորեն վարդապետ Ստեփանեն Ախալքալաք կատարած կարճատև այցի ժամանակ հասցրել է իրականացնել մի շարք մանրածավալ նորոգումներ. «Բարւոքելով եկեղեցւոյ դրութիւնը՝ ի ներքուստ, չմոռացաւ հայր-սուրբը շքեղացնել նորան և արտաքուստ. և դրսի պատերը, որ բոլորովին անշքացած էին և ծեփել ու սպիտակեցնել տուեց կրով. շրջապատը, որ տեղ-տեղ ապականուած էր լինում աղբով, և սրբել ու մաքրել տուեց. կտուրը, որ տեղ-տեղ պատերի արանքովը ջուր էր ներս թողնում, և շինել ու ամրացնել տուեց» («Արձագանք», 1885, N 22, էջ 309): 1895 թ. գլխավորապես տանիքի նորոգության նախագիծը ներկայացվել է հաստատման՝ նահանգային վարչություն:

1897 թ. հոկտեմբերի վերջին ընթացել է «1856 թ-ից ի վեր գոյություն ունեցող եկեղեցու» նորոգություն սկսկելու թույլտվությունը ստանալու նպատակով տարվող գրագրությունը:

Եկեղեցու հողածածկ ցածր տանիքը նոր, ավելի բարձր փայտամածով փոխարինելու նախագիծը հաստատվում է 1899 թ: Նույն թվականին վերանորոգության աշխատանքները մոտենում են ավարտին. «Մեր եկեղեցու նորոգութեան վրա մինչև հիմա ծախսվել է 6.000 –րուբլի, որից 4 հազար րուբլի եկեղեցին ունէր, իսկ 2 հազար րուբլի հանգանակվեց քաղաքում: Նորոգութիւնը վերջացնելու համար կրկին պակասում է 1. 000 րուբլի...» («Մշակ», 1899, N 203, էջ 2): 1885 թ. Սուրբ Խաչ եկեղեցու գավթի հյուսիս-արևմտյան մասում, տեղի բնակիչների հանգանակություններով կառուցվում է ընթերցարան: Եկեղեցու նյութական վիճակը փոքրիշատե բարելավվում է 90-ականներին: Կառուցվում են եկեղեցապատկան եկամտաբեր որոշ շինություններ, այդ թվում՝ ամբարանոց (վերակառուցելու թույլտվությունը ստացվել է 1859 թ. Մատենադարան, թղթ. 152, վավ. 119), որոնցից ստացված գումարն օգտագործվել է դպրոցի, ընթերացարանի կարիքները հոգալու համար: 1921 թ. եկեղեցին փակվում է՝ ծառայելով որպես աղի պահեստ: Սուրբ Խաչը վերաբացվում է միայն 1944 թվականին՝ տեղի հավատավոր բնակչության խնդրանքով: 1988 թ. եկեղեցու գավթում տեղադրվում է խաչքար-հուշարձան՝ ի հիշատակ 1915 թ. Հայոց Մեծ Եղեռնի անմեղ նահատակների, և 1988 թ. երկրաշարժի զոհերի հիշատակը հավերժացնող հուշակոթող: 1998 թ. ձեռներեց Արտավազդ Հարությունյանի հովանավորությամբ եկեղեցու ծածկը ենթարկվում է մասնակի վերանորոգության: 2000 թ. հուլիսի 22-ից, եկեղեցու բակում տեղակայված է նաև եկեղեցու հիմնադիր՝ Տ. Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունու հուշարձանը:

 

Պատմական տվյալների հիմքում Ս. Կարապետյանի

«Ջավախք» աշխատությունն է

Նորաշեն 2007/2 (8), էջ 8

Ախալցխայի Սուրբ Նշան (Ս.Վարդանանց) եկեղեցին

akhalckhai surb nshan

         Ախալցիխե քաղաքն ու նույնանուն շրջանը (նախկինում՝ համանուն գավառը) գտնվում է պատմական Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանագլխին և հարևանակցում է Գուգարք նահանգի Ջավախք գավառին: Այստեղ են խաչվում Աջարիայից՝ Բաթումով, Քարթլիից՝ Խաշուրով և Բորժոմով, Շիրակից՝ Ախալքալաքով և Արդահանից՝ Փոցխով գետի հովտով ձգվող հնագույն տարանցիկ ճանապարհները: Աշխարհագրական բարենպաստ դիրքի շնորհիվ՝ առնվազն վաղ միջնադարից բնակավայրը վերածվել է քաղաքի:

Միջին դարերից այստեղ բնակվել են հիմնականում հայեր, ինչպես նաև հրեաներ, մեսխեր և մահմեդականներ: 1820 թ., երբ Ախալցխայի փաշայությունն անցավ Ռուսաստանի տիրապետության տակ, քաղաքն ու մերձակա բնակավայրերը համալրվեցին Բարձր Հայքի տարբեր գավառներից փոխադրված հազարավոր վերաբնակիչ հայերով, որի արդյունքում Ախալցխան ձեռք բերեց զուտ հայկական միջավայր ունեցող քաղաքի նկարագիր:

Քաղաքի հայկական թաղամասերից յուրաքանչյուրն ունեցել է իր եկեղեցին և գերեզմանոցը (օրինակ՝ Ռաբաթը՝ Երևման Ս.Խաչ, Ս.Գրիգոր Լուսավորիչ և Ս.Ստեփանոս, Մարդան՝ Ս.Փրկիչ և Ս.Նշան եկեղեցիներով):

Ս.Նշան (Ս.Վարդանանց) եկեղեցին գտնվում է քաղաքի Մարդա կոչվող թաղամասում, Ս.Նշան բլրի վրա: Այն կենտրոնագմբեթ ութանիստ թմբուկով, համակ սրբատաշ քարերով, արևմուտքից կից եռահարկ զանգակատնով, ճալտոնների գագաթներին քառասյուն փոքր զանգակատներով, երեք մուտքերով, ներսում երկու զույգ մույթերով, խորանի երկու կողմերում մեկական ավանդատներով եկեղեցի է:

1619 թ. մի ձեռագրի հիշատակարանում կա վկայություն Ախալցխայում Հայոց Ս.Նշան անունով եկեղեցու գոյության մասին: Միջնադարյան ավերված եկեղեցու տեղում նոր եկեղեցու հիմնադրումը կատարվել է 1861 թ. (ըստ շին. Արձանագրության): Եկեղեցու նախագծերը կազմվել են 1861 թ., օծումը տեղի է ունեցել 1863 թ., իսկ շինարարական աշխատանքներն ամբողջացել են 1868 թ.: 1887 թ. եկեղեցու բակում ամփոփվել է եկեղեցու մեկենաս, Ախալցխայի պատվավոր քաղաքացի Վարդան Վարդանյանցի մարմինը («Արձագանք»,1887, № 15, էջ 226-227): Եկեղեցու որմերին պահպանվել են շինարարական ընթացքի մասին պատմող արձանագրություններ (Карапетян С.Г.,Марутян А.Т.,Наатакян Р.А., Церковь Сурб Вардананц (Сурб Ншан) города Ахалцха, «ԼՀԳ» 1990, № 5, էջ 75-85): Իր ժամանակին Ս.Նշան եկեղեցու կառուցումը խոշոր երևույթ էր քաղաքաբնակ հայության կյանքում («Մասեաց աղաւնի», 1862, 1 օգոստ., էջ 175-176: «Փորձ», 1876, № 1, էջ 443):

1938 թվականին խորհրդային իշխանության որոշմամբ դադարեցվեց ծիսաարարողակարգի կատարումը Սուրբ Նշան եկեղեցում, թեև եկեղեցու դռները բաց էին հավատավոր ժողովրդի առջև մինչև 1941 թ.:

1941-43 թթ. Եկեղեցին ծառայում էր որպես զինհագուստի, 1943-49 թթ.՝տարբեր պարունակության, իսկ 1949-1970 թթ.՝ իբրև աղի պահեստ:

1976-78 թթ. Եկեղեցին մաքրվում է հայ հասարակայնության և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու քահանա եղբայրներ Տեր Ռուբեն և Տեր Շմավոն Սադոյանների կողմից, ովքեր և իշխանությունների կողմից ենթարկվում են տույժերի: Ավաղ, եկեղեցին այդպես էլ չի վերադարձվում ժողովրդին, այլ վերածվում է քաղաքի ազգագրական թանգարանի:

1989 թ. ապրիլի 24-ին տեղի հոգևոր դասի և հայ բնակչության մասնակցությամբ եկեղեցում կատարվում է հոգեհանգստյան արարողություն, որն առիթ է դառնում քաղաքի հայ և վրաց բնակչության միջև ծագած տարաձայնության: Այդ օրերի Հայաստանի ու Վրաստանի իշխանությունների և մտավորականության միջամտությամբ, որոշվում է եկեղեցու դռները հավասարապես բաց պահել երկու համայնքների առջև՝ մինչև հարցի վերջնական լուծումը: Այս որոշման կայացմանը նպաստում է վրաց որոշ գիտնականների պնդումն այն մասին, իբր Սուրբ Նշանը կառուցվել է վրացական եկեղեցու հիմքերի վրա: Ցավոք, պետք է փաստենք, որ տվյալ թյուր կարծիքը վրաց մտավորականներից ու հոգևորականներից ոմանք փորձում են տարածել նաև Վրաստանի հայկական ծագում ունեցող այլ եկեղեցիների վրա:

Հայությունը լիահույս է, որ սթափ մտածողությունը կհաղթանակի և Սուրբ Նշանը, ինչպես և հայոց մյուս եկեղեցիները կվերադարձվեն օրինավոր տիրոջը՝Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն:

ԱՐԱԿՈՎԱՅԻ ՍՈՒՐԲ ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻՆ

arakovai surb gevorg

Ջավախքի Արակովա գյուղի Սուրբ Գևորգ եկեղեցին հիմնադրվել է 1830-ականներին: Առաջին հիշատակություններից մեկը վերաբերում է 1841 թ. (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 3850, թ. 52): Իսկ արդեն 1877 թ. եկեղեցին հիմնովին վերակառուցվել է Կարինից Աբասթուման գաղթած Գրիգոր Կիրակոսյանի ճարտարապետությամբ (ՀԱԴ, ֆ. 227, ց. 1, գ. 27, թ. 4) և Տ. Գրիգոր քահանա Տեր-Ավետիսյանի միջոցներով (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 1005, թ. 1, 22): Սուրբ Գևորգն իր ժամանակի աչքի ընկնող շենքերից էր. «Այս գիւղը ունի մի մեծ հոյակապ եկեղեցի...: Եկեղեցին կանգնած է 12 սիւների վրայ, որոնցից իւրաքանչիւրի վրա նկարված է մի-մի առաքեալի պատկեր...» («Մշակ», 1877, թիվ 10, էջ 2), բայց արդեն 1890-ականներին եկեղեցու շենքը քայքայված վիճակում էր. «...եկեղեցու դռները մինչև այժմ փակ են հնութեան պատճառով: Գիւղացիք կամենալով մի նոր եկեղեցի կառուցանել, դիմել են ճարտարապետ պ. Ն. Գրիգորեանի խորհուրդներին» («Նոր-Դար» 1896 թ., թիվ 201, էջ 3): 1899 թ. մի տեղեկագրում կարդում ենք. «...ահա 2-3 տարի է, ինչ քանդուել է եկեղեցին, և մենք մնացել ենք առանց ժամ ու պատարագի...» («Նոր-Դար» 1896 թ., թիվ 187, էջ 2): Դրությունը չէր փոխվել նաև 1901 թ. («Մշակ», 1901, թիվ 98, էջ 3): Վերջապես 1903 թ. սկսվում է եկեղեցու շինարարությունը. «...Արագովան արդէն ձեռնարկել է գործի: Առայժմ քանդում են հինը՝ նորերը կառուցանելու համար» («Արարատ», 1903, էջ 437): Աշխատանքներն ավարտվում են 1905 թ. (ըստ տեղացիների վկայության):

1930-ականներին, խորհրդային իշխանության որոշումով, եկեղեցին փակվում է և վերածվում պահեստի, իսկ քահանան բռնադատվում է և աքսորվում: Այդ օրերին եկեղեցին չի վերանորոգվում: Վերջապես, 2000-թվականի սկզբներին Ջավախքի հոգևոր-եկեղեցական կյանքի վերաաշխուժացմամբ մտահոգ, նույն գյուղի ծնունդ ՀՀ փոխոստիկանապետ գեներալ-լեյտենանտ Հովհաննես Հունանյանի ղեկավարությամբ և Արակովայի ազգաբնակչության ջանքերով, վերականգնվում է եկեղեցու փլված գմբեթը, հիմնովին բարեկարգվում եկեղեցու մերձակա տարածքը: Իսկ 2006 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի օրհնությամբ և բարձր տնօրինությամբ, Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Տ. Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի ձեռամբ և մասնակցությամբ՝ Սամցխե-Ջավախքի ընդհանուր առաջնորդական փոխանորդ Տ. Բաբգէն աբեղա Սալբիյանի, Բաթումիի և Աջարիայի հայության հոգևոր հովիվ Տ. Կիրակոս աբեղա Դավթյանի, տեղի քահանայաց դասի, վերաօծվում է Ախալքալաքի շրջանի Արակովա գյուղի Սուրբ Գևորգ հայոց եկեղեցին:

Նշենք, որ Արակովա գյուղը Ջավախքի կենտրոնական բնակավայրերից է: Այն գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 7 կմ հյուսիս, ծ. մ. 1650-1700 մ բարձրության վրա: Ըստ ավանդության, Արակովա անունը կապվում է հետևյալի հետ. «Սա հնումն բաղկացած է եղել Արա բերդից, որ կառուցված է եղել գետի ձախ ափին բարձրացող լեռան վրա, և Գովա գյուղից, որ գտնվելիս է եղել բերդից դեպի հյուսիս, գետի աջ ափին: Այժմ այդ երկու անունները միանալով կազմել են Արագովա անունը (Լալայան Ե. Երկեր, հ. 1, էջ 60)»:

Գյուղի ներկայիս բնակիչների նախնիները փոխադրվել են Բայբուրդից և Կարնո Ջինիս գյուղից (Ջինիսը (այժմ՝ Ortabahse) հայաբնակ գյուղ էր Կարին (Էրզրում) քաղաքից 33 կմ արևմուտք: Ի դեպ, ջինիսցիների մի մասն էլ հաստատվել է նույն շրջանի Գոման, Սաթխա և Սաղամո գյուղերում):

Բացի Սուրբ Գևորգ եկեղեցուց, Արակովայի հյուսիսային մասում պահպանվում են վաղ միջնադարյան հիմնավեր եկեղեցու մնացորդներ, ճարտարապետական առանձին բեկորներ, ոչ հեռու՝ նաև խոյաձև տապանաքարեր, խաչքարեր ու բերդ-աշտարակի մնացորդներ: Ըստ տեղացիների վկայության, մի քանի հարյուր մետր երկարությամբ ստորգետնյա մի անցք սկիզբ է առնում հիշյալ բերդ-աշտարակի մոտից:

Պատմական աղբյուրների համաձայն, 1884 թվականին գյուղում արդեն գործում էր արքունի շինական ռուսական դպրոցը, իսկ մինչ այդ նաև՝ եկեղեցական-ծխական դպրոց:

 

Նորաշեն 2006/5, էջ 2

Սամղրեթ

Samghret

Սբ. Գևորգ (Սբ. Նշան) եկեղեցի գյուղամիջում: Կառուցվել է միջնադարյան եկեղեցու տեղում և մասամբ նրա իսկ քարերով: Վավերագրերում Սամղրեթ գյուղում ծխական եկեղեցու առաջին հիշատակությանը հանդիպում ենք միայն 1857 թ.-ից2: Եկեղեցու առաջին նկարագրություններից մեկում նշված է. «...ունի զհոյակապ մատուռն յանուն սրբոյն Գէորգայ: Ի վերա որման եկեղեցւոյ գրի «Ես Բէկի շինեցի զեկեղեցիս վասն միաբանաց եկեղեցւոյն և սոքա ետուն ինձ երկու ժամ, թուին ՌԿԱ ...»3: Այլ աղբյուրներում ևս շեշտված է եկեղեցու՝ հին կառույց լինելը. «...ունին մի փոքրիկ քարաշէն եկեղեցի հնաշէն...»4: Կարծում ենք փայտաշեն ասելով նկատի է առնվել ծածկը: Միանավ, հրից բացված միակ մուտքով, առանց ավանդատների եկեղեցու պատերի մեջ ագուցված են բազմաթիվ խաչքարեր: Արտաքին չափերն են՝ 10,94 x 5,76 մ: Շուրջը տարածվում է հայկական միջնադարյան գերեզմանոցը, ուր առկա են հայերեն արձանագրություններով գերեզմանաքարեր:

Խորհրդային տարիներին նորոգվել է եկեղեցու ծածկը: Ներկայումս առավելապես հայտնի է ոչ թե Սբ. Գևորգ, ինչպես վկայված է բազմաթիվ վավերագրերում, այլ՝ Սբ. Նշան անվամբ:

Ծանոթագր.: Հայաստանի Ազգային Արխիվներում պահպանված է 1911 թ. վավերագիր հետևյալ վերնագրով՝ „Въедомость О Имушествах Армяно-Григорианскихъ Церквей Грузино-Имеретинской Епархии за 1911 г.“, որտեղ արտացոլված են Վիրահայոց Եկեղեցու գույքային տվյալները: Այդ ցուցակում է նաև Սամղրեթի Սուրբ Գևորգ (Սբ. Նշան) եկեղեցու կապիտալը արծաթի համապատասխան – 41 ռ., 56 կ., անշարժ գույքի եկամուտները և կապիտալը արծաթի համապատասխան՝ 6 ռ., 63 կ.5:

1. Հեղինակ՝ Սամվել Կարապետյան:

2. ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 15-16:

3. Ջա¬լա¬լեանց, նշվ. աշխ., Բ, էջ 95: «Մե¬ղու Հա¬յաս¬տա¬նի», 1874, դ 22, էջ 3:

4. «Ար¬ձա¬գանք», 1884, դ 41, էջ 601:

5. ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 16, գ. 475, թ. 409: